Ngrehinat nga e kaluara

Kur bëjmë fjalë për objekte të banimit, duhet të nënkuptojmë edhe shtrirjet gjeografike të vendbanimeve në trevën tonë, kushtet e ndërtimit të ngrehinave si dhe mënyrën e banimit. Që më lartë kemi theksuar se vendbanimet datojnë që nga kohërat më të hershme antike. Nga kjo kuptohet se të parët e këtij vendi jetuan nëpër vendbanime të fortifikuara, të ndërtuara me mure të gjera e të larta nga gurët masivë, që sot për këtë dëshmojnë gërmadhat e mbetura dhe toponimet e vendeve si: kalaja e Preshevës, Oppidumi dardan në Rohovicë, kalaja e Bushtranit, Kalaja e Ilincës.

Ndërtimi i qyteteve fortifikatë nënkupton brenda hapësirës së rrethuar në të gjitha ndërtimet e nevojshme dhe jetësore për banim, punë dhe me sistem mbrojtës të rregulluar.

Këto vendbanime në ditët e sotme në trevën tonë janë të mbetura vetëm gërmadha, pa përkushtim të ruajtjes së vlerave të tyre historike dhe turistike.

Sipas karakteristikave të ndërtimit të kalave ilire dihet se poshtë tyre shtriheshin tokat punuese, në rrafshirë, ku më vonë zënë dislocimet dhe rritja e vendbanimeve si psh. vendbanimi i sotëm të qytetit të Preshevës është formësuar poshtë kalasë së dikurshme, në pjesë relativisht të rrafshtë duke ruajtur tokat punuese dhe pranë rrjedhës së të të njejtit lum që ka edhe sot.

Vendbanimet e komunës së Preshevës janë të ndërtuara me ngrehina të shumta banimi ku në shikim të parë bie ne sy ndërtimi arkaik që cilësohet me ngrehina të përziera si nga vjetërsia, mënyrë e ndërtimit, vendosjes së objektit ngastrës (trollit) dhe formësimin e eksteriereve të tyre.

Sipas disa shënimeve që hasen rreth ndërtimit të ngrehinave dhe rrëfimeve nga mët të vjetrit, në vendbanimet tona kanq qenë karakteristike të ndërtuarit e shtëpive “në kat”. Këto ngrehina banimi kanë qenë të ndërtuara në dy etazhe: bodrumi i ngritur, për vendosje të bagëtisë e kthinave ekonomike si dhe katit për banim. Hyrjet për këto dy kate kanë qenë të larguara pa bërë pengesa mes tyre.

Kati për banim ka qenë i përbërë nga: korridori i hapur i rrethuar me tarba që shpie në dhomën e veçantë të zjarrit me vatrën dhe tërë paisjet e nevojshme për përgaditje të ushqimit, dhomën e miqve të rregulluar me mësëndër (yklyk) të punuar nga materiali i drunjtë me gdhendje të lehtë, dhoma tjetër dhe nyjeve të përkohsme sanitare.

Karakteristikat me vlerë të madhe në rregullimin e shtëpive shqiptare ishte se këto shtëpi kishin të zgjedhura problematikën e nyjeve sanitare në tërësi, sepse në kat ekzistonte e ndërtuar ëc`ja e përkohshme kurse në brendi të yklykëve ishin të ndërtuara banjëzat e vogla, pa dalluar fare nga brenda, duke ruajtur e përcjellë ndërtimin e mësëndrës që u përdor për ndërtimin e këtyre shtëpive ishte material elementar natyror si: guri, druri, qerpiçet, kashta dhe qeramidhet.

Shtëpitë e vjetra karakterizohen të kenë para në oborr pusin për ujë të pijshëm, hardhitë e rrushit për krijim të freskisë në pjesën hyrëse të shtëpisë, kopshtin në vazhdim për mbjellje të luleve, pemëve e perimeve si dhe tërë oborrin e rrethuar me mure të larta masive sa dhe porta e oborrit.

Me largimin e kafshëve nga ngrehina e banimit fillon të pësojë ndryshime edhe mënyra e të ndërtuarit të shtëpive. Përdorimi i dy etazheve për banim krijon domosdoshmërinë e lidhjeve të tyre me shkallë të brendshme, kështu që pasojnë shtëpitë me çardak të hapur e pastaj me çardak të mbyllur. Këto shtëpi cilësohen me nga dy dhoma të banimit në çdo etazh, me nga një korridor ku në kat, nga ana kryesore e shtëpisë formësohet në formë konzole “pardaku” nga brenda me një disnivelim të dyshemesë së drunjtë.

Këto ngrehina banimi edhe sot hasen nëpër vendbanimet tona duke prezentuar ndërtimet e ngrehinave për banim individual më se para një shekulli. Me shumicë këto ngrehina banimi janë të lëna pasdore, të shkatërruara nga dhëmbi i vjetërsisë dhe kohës e të lëna në rrënoja të vërteta. Por, në mesin e këtyre shtëpive edhe pas kalimit të gjatë kohor mund të hasen ngrehina të mirëmbajtura në formë origjinale të ndërtimit, pothuaj se pa pësuar fare ndryshime. Një shtëpi të tillë që do të ishte e përshtatshme të parashihet si shtëpi muze, paraqesin në figurën e mëposhtme.

Me kalimin e viteve pësojnë ndryshime në planifikim, mënyrës e ndërtimit dh përdorimin e materialit ndërtimor. Kështu në vitet para luftës se dytë botërore (periudha 1913 – 1940), në bazë të disa anketave të bëra e sidomos asaj më 1968 nga Enti për urbanizim i Nishit, në vendbanimet e Preshevës ceket të ketë pasur 1095 shtëpi me 2419 banesa (nënkuptohet familja sh. a.) ku prej tyre 937 objekte me 2136 banesa ishin në qytezë, kurse 158 objekte me 286 banesa në stacionin hekurudhor.

Në intervalin kohor 1941 – 1944 nuk paraqitet pothuaja fare ndërtimi i shtëpive me përjashtim të gjashtë objekteve në qytezë dhe një objekti në stacionin hekurudhor. E njejta situatë me ndërtim të stagnuar supozohet të ishte dhe në vendbanime të tjera të komunës së Preshevës.

Ndërtimet e ngrehinave të banimit individual përsëri ishin të bëra nga materiali ndërtimor natyral si: gurët, drurët, qerpiçët dhe qeramidhet franceze që njiheshin nga vendasit si “qeramide të frengit” ose ato “qeramide të Selanikut”. Ndërtimet e ngrehinave për banim në viset malore janë të kryera në përshtatje të ambientit hapësinor. Karakteristikë në ndërtim të këtyre ngrehinave janë ndërtimet e kullave me material të fortë ndërtimor, me gurë të mëdhenj dhe me dritare shumë të vogla e të siguruara me shufra të hekurit.