12. Konferenca ndërkombëtare e Rambujesë (Rambouille)

    Për zgjidhjen e çështjes së përkohëshme kosovare detyrën kryesore për përpunimin e planit e fituan Christoper Hill-i, Wolfgang Petritsch-i dhe – si përfaqësues i Rusisë – Boris Majakovski. Pas një sërrë bisedimesh e përgaditën planin, që qe versioni i shtatë i këtij propozimi, i prezantuar në shtator 1998. Për të pritej të zhvillohet debati në kështjellën mesjetare për gjueti Rambouillet, që e zgjodhën duke i kënaqur apetitet e shtjerrura të qeverisë franceze. Në shiqim të parë ambienti ku pritej të zhvillohej kjo konferencë ndërkombëtare dallohej krejtësisht  prej Dejtonit sipas pasurive që posedonte, këtu vinte në shprehje rezidenca historike e mbretërve francez,  kjo duhej ti përngjante një vendstrehimi para syve të mediave dhe larg opinionit ndërkombëtar, ku pritej që bisedimet të zhvillohen  larg botës së jashtme.120 Ky plan nuk qe i sukseshëm për shkak të zhvillimit të shpejtë teknologjik, që erdhi gjatë konferencës boshnjako-sërbo-kroate në Amerikë dhe asaj sërbo-shqiptare në Francë: ky “blackout” që e planifikuan nuk qe i sukseshëm për shkak të telefonave celularë, që i përdornin shpeshherë delegacionet, kur atyre u dukej e nevojshme që ti informojnë  gazetarët e strehuar përreth kështjellës për këto apo ato imtësira të debateve apo të lidhen me këshilltarët e jashtëm.121

    Për shkak të presionit të përfaqësuesve të shteteve anëtare të Natos dhe përfaqësuesit shqiptar Pandeli Majkos frakcionet e ndryshme të Shqiptarëve të Kosovës në fillim të shkurtit i tejkaluan mosmarveshjet dhe sollën vendimin, se do të marin pjesë në negociata. Vetëm Adem Demaçi nuk pajtohej me këtë dhe me 2.shkurt i bërri thirrje UÇK-së, që të mos shkon në Rambuje, por pa sukses. Të nesërmen rra vendimi sa i përket përbërjes së delegacionit shqiptar: duhej të kishte 16 anëtarë – përfaqësues të tri grupeve, që nuk e reflektonin përbërjen e parlamentit ilegal në Kosovë, por tejet bukur e përfaqësonin opinionin publik shqiptar. Partisë së Ibrahim Rugovës iu bashkangjit edhe LBD, që e pati themeluar në shkurt 1998 Rexhep Qosja, ku u përfshinë edhe tri “personalitete të pavarura”, në mes tyre dhe Veton Surroi. Përpos këtyre në delegacion qenë të përfshirë edhe përfaqësuesit e UÇK-së me pesë krerët e tyre.122

    Më vështirë qe ti bindish Sërbët që të vijnë në Rambuje, sepse në një moment e refuzuan propozimin, që të debatojnë për çështjen e Kosovës në vend të huaj dhe me këtë në mënyrë direkte ia pranonin aspketin ndërkombëtar të krizës. Në fund Beogradi e pranoi thirrjen ultimative të Grupit të Kontaktit, dhe vendosi që në Rambuje do të dërgon një përbërje krejtësisht tjetër prej delegacionit shqiptar.  Delegacioni shqiptar përfshiu realitetin e përgjithshëm të Shqiptarëve të Kosovës duke u prezantuar me një autoritet të duhur, delegacioni sërb për shkak të mungesës së kreut sërb kishte peshë më të vogël. Kreu sërb kishte frigë të vinte në Francë sepse atje ndoshta e priste akuza apo lista preferonjëse prej burgut të Tribunalit të Hagës, ai dyshonte – se ndoshta atë e kishte nënshkruar prokuroja gjenerale. 123 Që ta bindin Millosheviqin për një mardhënie më konstruktive, zonja Ollbrajtë personalisht i telefonoi dhe ju lut, le ti ep delegacionit sërb instruksione më fleksibile për pengimin e ballafaqimit të Natos me Sërbinë. Millosheviqi në mënyrë dredharake pati konstatuar: se detyra e tij e vetme paraqet se si duhet dhe mundur mbrojtur Sërbët në Kosovë, por për këtë nuk bërri asgjë: në Rambuje e dërgoi një delegacion trimbëdhjetë antarësh, i përbërë prej politikanëve të kategorisë së dytë dhe tretë, duke filluar me nënpresidentin sërb Ratko Markoviqin dhe nënpresidentin e qeverisë jugosllave Nikolla Shainoviqin. Aty zunë vend edhe disa prej ekspertëve të së drejtës kushtetutese, si dhe përfaqësuesit e komuniteteve etnike kosovare: Sërbët, Malazezët, “shqiptarët kusilingë”, Romët, Turqët, Goranët, Muslimanët dhe Egjyptasit (Romët me banimin e përhershëm), që qenë të lidhur për poartinë e Millosheviqit apo në partinë e të shoqes së Millosheviqit.124

    Ky “koalicion shumëngjyrësh” dëshironte ta theksonte përbërjen etnike të Kosovës si dhe politikën zyrtare të Beogradit, që ti mbron interesat e të gjitha kombësive, në pajtim me pohimin, që në dhjetor të vitit të kaluar e pati thënë kreu sërb për Washington Postin. Konstatoi se Shqiptarët lokalë nuk numërojnë as ma shumë se 800.000-900.000 njerëz përderisa popullata sërbe përbënë shumicën e popullatës së bashku me Romët dhe komunitetet tjera etnike, ma shumë se sa e thekson propaganda perendimore.125

    Bisedat në Rambuje filluan me 6.shkurt 1999. Por nuk ndodhi pa probleme, sepse pushtetmbajtësit sërb u munduan edhe në çastin e fundit ta pengojnë arrdhjen e delegatëve të UÇK-së në Francë, duke u kanosur se do ti arretojnë në aeroportin e Prishtinës. Pas ndërhyrjes së fuqive të mëdha lejuan që të udhëtojnë pa asnjifarë pengese, dhe kështu Jacques Chirac-ut ia dhanë mundësinë, që disa orë më vonë e hapi mbledhjen zyrtare, me fjalimin duke u bërë thirrje delegatëve prezent, që të lejojnë “që forcat e së mirës të ngadhnjejnë mbi ato të këqijat”.126 Pas këtyre fjalëve shpresëdhënëse udhëheqjen e këtij takimi ua la në duar  ministrave të jashtëm të Francës dhe Britanisë së Madhe që negociatat vazhduan ti zhvillonin  Petriqi, Majakovski dhe Hilli. Hilli në vend që të vepronte sipas instruksioneve të Grupit të Kontaktit ai sillej sipas kërkesave të Stejt Departmentit, i cili nuk tregoi assesi gaditshmëri për “rolin pozitiv” të diplomacisë franceze, që ta mbron sovranitetin sërb mbi Kosovën dhe rolin vendimtar të OKB-së tek tejkalimi i krizës.127 Qysh në fillim të konferencës në Rambuje klima politike qe tejet e tensionuar  se sa në Dejton, sepse regjimi sërb gjatë kësaj kohe kishte grumbulluar në Kosovë si dhe në kufijët përreth saj njësi të reja ushtarake, përderisa përfaqësuesit e saj qysh prej fillimit e refuzonin mundësinë, që drjetëpërsëdrejti ti zhvillojnë negociatat me palën shqiptare d.m.th. me “terroristët shqiptar”. Pak kohë më vonë e ndryshuan mendimin dhe kërkuan biseda direkte ata i refuzuan Shqiptarët. Përfaqësuesit e komunitetit ndërkombëtar qenë të detyruar ti zhvillojnë takimet e ndara si dhe me kalimin e tyre prej katit të parë ku gjindej delegacioni sërb në të dytin i rezervuar për Shqiptarët.  Sëpari delegacioneve ua dorëzuan tekstin e marëveshjes politike që ia shtuan edhe tri anekse, ku theksonin se pikat kryesore të Grupit të Kontaktit nuk janë objekt shqyrtimi. Pas ndërprerrjes së zjarrit në këtë plan parashihej periudha kalimtare prej tre vitesh, ku Kosova do të mbetej nën regjimin sërb, por në realitet do të gjindej nën mbrojtjejn e Natos, që Shqiptarëve do tua garantonte vetëqeverisjen apo autonominë speciale, Sërbëve dhe pakicave tjera u ofroi garanca të forta për sigurinë e tyre. Në mbarim të kësaj periudhe do të thirrej konferenca ndërkombëtare, që të vendosë për statusin përfundimtar të Kosovës.128

    Qysh në fillim të konferencës ekzistonte dallimi ndërmjet qëndrimeve të dyja delegacioneve: përderisa Shqiptarët e Kosovës kërkonin, sëpari duhet nënshkruar armëpushimin  para fillimit të bisedave, Sërbët nuk pajtoheshin me këtë, sepse kjo nënkuptonte njohjen e UÇK-së. Nga ana tjetër deklaronin se janë të gatshëm për pranimin e pikave elementare të dokumentit politik, duke shfaqur interes për dialogun e hapur, që nuk zgjati shumë kohë.129 Pas fillimit të negociatave Amerikanët i njoftuan për aspektet ushtarake të zjgidhjes së ofruar, sepse dëshironin me ta ti shqyrtonin imtësisht, disa ditë me rradhë u varrosën në një qetësi armiqësore. Njëzet e pesë faqe teksti i gjatë, që ua patën prezantuar, diplomatët amerikan duke u shakosë e quajtën “Plani i parë i Pentagonit” dhe me këtë donin tu tregonin Sërbëve, se janë të gatshëm për lëshime në shumë aspekte. Ishte e qartë se Wesly Clarku si dhe bashkëpunëtorët e tijë më të ngushtë  e përpiluan këtë dokument si një diktat i vërtetë, që nuk parashihte vetëm pushtimin e Kosovës me forcat e Natos, por për ketë kërkonte imunitetin dhe lëvizjen e pakufizuar në tërrë teritorin jugosllav, së bashku me hapsirën ajrore dhe ujrat teritoriale. Tek realizimi i misionit të saj Natoja kërkonte të drejtën  për përdorimin e të gjitha aeroporteve, rrugëve, hekurudhave dhe pikave detare të federatës jugosllave, duke mos paguar asnjifarë tatimi.130 Teksti i shkruar ngjashëm me mostrën e marëveshjes së Dejtonit, u bë i njohur si “Shtesa B”. Henry Kissinger-i e zhigosi si “dokument i mjerrë diplomatik”, si një cinizëm politik për fillimin e bombardimit. Kreu i diplomacisë jugosllave Zhivadin Jovanoviqi e refuzoi menjiherit duke konstuar se kuvendi sërb para nisjes së delegacionit  rreptësisht ua ndaloi debatin për çfarëdoqoftë çështjesh ushtarake.131 Pa marrë parasysh veton e përmendur  ishte tejet e qartë se Millosheviqi nuk mundet ta pranon ardhjen e njësive të Natos në Kosovë: ngritja e tij politike qe lidhur ngushtë me rripërtrijen e dominimit sërb mbi Kosovën, pa  asnjifarë frige për pushtetin që posedonte mundej të pajtohej me protektoratin që e kërkonte aleanca Verioroatlantike. Kërkesa e Natos e sillte në pikëpyetje themelet e sovranitetit sërb, na përkujtonte në ultimatin e Austro-Hungarisë pas atentatit të Sarajevës më 1914, që duhej kreu sërb ta pranonte.132

    Amerikanët e dëshironin këtë si vijon: qëllimi i tyre kryesor nuk ishte marëveshja në mes Sërbëve dhe Shqiptarëve, por konsenzi i aleatëve europian për sulmin ajror, për të cilin duhej treguar edhe skeptikëve më të mëdhenj, se kush është në Kosovë agresor dhe kush viktimë.133 Për ta bindur palën sërbe që ti ikin qëndrimit refuzues ndaj Shqiptarëve, duhej zhvilluar presion mbi delegacionin kosovar që të apin dorëheqje prej kërkesave maksimale. Kjo ishte më lehtë të thuash  se sa ta bëjsh, sepse – pa mos i marë parasysh dallimet e brendshme – qenë të njësuar për kërkesën e arritjes së pavarësisë, që duhej realizuar me anë të referendumit. Në planin e Hillit për shkak të presionit për referendumin nuk kishte asnji fjalë.134

    Sipas parashikimeve fillestare negociatat në Rambuje duhej të zgjatnin një javë. Ani se Amerikanët kishin më shumë telashe  që ta bindin delegacionin kosovar, që ta pranojnë lojën e tyre, siq e parashikuan, me 14. shkurt e zgjatën për 7 ditë. Me 16.shkurt delegacioni sërb ndërmjetësuesve ua prezantoi një dokument të gjatë, ku pjesa e saj më e madhe nuk qe kompatibile me strukturën e përgjithëshme të marëveshjes. Ky tentim i minimit të negociatave e detyroi Hillin që të shkon në Beograd dhe ta bind Millosheviqin, që ti detyron njerëzit e vet për një raport më konstruktiv, por edhe njëherit ia përkujtoi pë rrrezikun e sulmit të Natos. Kur u kthye në Rambuje, diplomati amerikan negociatave u dha një fryamë të rre, ku si rezultat qe teksti, që i respektonte disa prej kërkesave sërbe sa i përket “pakosë politike”, që shkaktoi reagimin e menjihershëm të palës shqiptare.135 Me 18.shkurt Petriqi dhe Hilli delegacioneve zyrtarisht ua prezantuan pjesën “ushtarake” të marëveshjes, në mungesë të Majakovskit, i cili në këtë mënyrë shprehu mospajtimin  e tij me këtë përmbajtje.  Sërbët vazhdonin tek qëndrimi refuzues dhe tekstin nuk donin as ta merrnin, sepse bëhej fjalë për një dokument njëanësor, i cili nuk e shpreh vullnetin e Grupit të Kontaktit. Shqiptarët me keqardhje në të zbuluan, se sërish vërtetohet sovraniteti i Jugosllavisë mbi Kosovën dhe kërkohet çarmatimi i ushtrisë, ku pritet kjo të ndodh tri muaj pas ardhjes së Natos në Kosovë.136

    Medlin Ollbrajtë qe tejet e mbërzitur sepse filloi të mendonte se plani i saj do të mbaron huq, dhe tenton kah krijimi i situatës “bardhë zi”, të nesërmen erdhi në Rambuje, që personalisht ta merr kontrollin mbi bisedat. Sërish Hillin e dërgoi në Beograd me detyrë, që të hynë në kontakt me Millosheviqin dhe me këtë ti tregon mbarë botës për gaditshmërinë amerikane për arritjen e kompromisit. Millosheviqi qe tejet i vetëdijshëm për këtë lojë pas shpine dhe nuk dëshiroi assesi ta pranon ambasadorin.137 Gjatë kësaj kohe zonja Ollbrajtë u mundua me mish e me shpirt ti bindë Shqiptarët, që ta pranojnë planin e Hillit në përgjithësi, sëbashku me shtesën e saj ushtarake: “A nuk e kuptoni? Pa këtë marëveshje nuk do të ketë ndërhyrje ajrore të Natos dhe njësive të saja, Sërbët me duart e lira edhe matutje do ti therrin njerëzit tuaj.”138 Këto fjalë qenë tejet bindëse për shumicën e delegacionit shqiptar, por jo edhe për elementet më radikale brenda saj, që me qëndrimin e tyre refuzonjës krijuan një situatë tejet konfliktuale dhe i detyruan ndërmjetësuesit, që mbarimin e konferencës e shtynë edhe njëherit deri në orën 13-të të 23.shkurtit. Me siguri se pala sërbe qe informuar për këtë, se çka është duke ndodhur në prapavijë vendosën ta shfrytëzojnë rastin dhe filluan të theksojnë se së fundi mundet të pajtohen me praninë ndërkombëtare në Kosovë, nëse do të vjen deri tek marëveshja “e mirë”: sipas tyre mundej pranuar, që komuniteti ndërkombëtar sipas shmebullit të UNPROFOR-it ti dërgon në Kosovë “kaltëroshët”, të armatosur me armë të lehta. Ishte e qartë se këtë zgjidhje nuk mundeshin tua prezantonin Amerikanëve dhe palës shqiptare, e gjetën aleatin “e papritur” tek ministri i jashtëm italian Lamberto Dini, i cili në njërën prej mbledhjeve të fundit deklaroi se shtetet europiane nuk kanë nevojë për intervenimin ushtarak dhe ajror të Natos. Amerikanët qenë të dëshpruar dhe të befasuar për manovrimin e ministrit të jashtëm italian sepse asnjëri prej Europianëve nuk u distancua prej kësaj deklarate. Heshtja që ndodhi pas ndërhyrjes së Dinit, zonja Ollbrajtë e ndërpreu me një konstatim të sajin: “Lamberto, kjo nuk ka kuptim. E rëndësishmja është që Sërbët ta pranojnë praninë e njësive të Natos.”139 Edhe kësaj here Europianët nuk reaguan fare duke e lënë Dinin në hije. Nuk duhej pritur shumë kohë, përderisa në delegacionin amerikan filloi të qarkullon informata që ministri i jashtëm italian prapa shpinës pati punuar  kundër vullnetit dhe qëndrimeve të shteteve aleate ku ishte takuar me presidentin Millan Milutinoviq ( i cili pas mbarimit të javës së parë të negociatave iu bashkangjit negociatorëve të palës sërbe) dhe ia dërgoi dosjet sekrete.  Disa muaj më vonë, kur James P.Rubini këtë ngjarje e zbuloi në pjesën e parë të artikullit për Rambujenë, që e botoi Financial Times-i, zonja Medlinë Ollbrajt i telefonoi kolegut të saj italian dhe ia garantoi se “nuk njihet “ në interpretimin e ish kolegut të saj. Por për këtë në vazhdim të artikullit nuk qe e nevojshme që të shkruarën ta refuzonte.140

    Tek “vetëdijësimi” i atyre anëtarëve të delegacionit kosovar, që inzistuan tek qëndrimi negativ apo refuzonjës për planin amerikan, në shumë pikëpamje ndikoi letra e shkrimtarit të njohur shqiptar Ismail Kadare. Në të me plotë vendosshmëri theksoi, se duhet ta pranojnë propozimin e zonjës Ollbrajtë, nëse nuk duan të jenë përgjegjës për dështimin e konferencës: “ Është e qartë se,” shkruante, “se strategjia sërbe bazohet po në këtë kurrth: duan që Shqiptarët të jenë rri përgjegjës apo përgjegjës për këtë, veten duan ta paraqesin si jofajtor. Më shumë nuk mundet të presin prej kësaj konference Sërbët. Për to kjo do të ishte fitorja më e madhe.141 Pas kësaj ndërhyrje vetëm Hashim Thaçi inzistonte në kokëfortësinë e tijë. Dhe së fundi e ndryshoi mendimin, tek kjo dukshëm ndikoi metoda e vërtetuar amerikane e shkopit dhe karrotës, u kërcnua se Shqiptarët do ti le në përqafim të fatit të tyre dhe do tua ndërpresë çdo lloj ndihme, që e marrin prej së jashtmi, nëse do të vazhdojnë tek refuzimi i nënshkrimit dhe firmosjes së marëveshjes. Në anën tjetër assesi nuk u këshillua me Britanezët dhe Francezët dhe me 22.shkurt 1999 në delegacionin shqiptar e adresoi një letër (të pa nënshkruar), ku e premtonte, se pas tri viteve kalimtare do të shpallej në Kosovë referendumi për statusin përfundimtar të Kosovës, edhepse kjo nuk do të theksohet haptazi në tekstin, që duhej ta pranonin në Rambuje.142 Nëse Sërbët nuk do ta nënshkruanin marëveshjen do të dënoheshin me intervenimin ajror të Natos. Që ti tregon Thaçit se me sa seriozitet mendon, prej Brukselit e thirri gjeneralin Uesli Klarkun, që ta informon detalisht për planin e sulmit në Jugosllavi, që e kishte të përgaditur në tavolinë.  Francezët nuk qenë assesi të inspiruar për këtë potezë: sepse u munduan, aq sa ishte e mundur, ta sabotojnë politikën amerikane, Klarkut ia bënë të pamundur arrdhjen deri tek kështjella, duke theksuar se prania e kreut suprem të Natos do ti nervozonte pjesëtarët e delegacionit sërb. Për ta tejkaluar këtë pengesë të papritur, zonja Ollbrajtë  duhej ta bindte ministrin e jashtëm Hubert Vedrinin, që ta lejon, që delegatët e UÇK-së ta lëshojnë Rambujenë dhe të takohen me gjeneralin në një bazë ushtarake. Hashim Thaçi u gjet në mes të drrapërit të Adem Demaçit, krerëve gueril në Kosovë si dhe përkrahësve të tijë finansonjës, që i kundërvihehsin çfarëdo lëshimi, dhe çekanit të zonjës së hidhëruar Ollbrjat, në fund propozoi zgjidhjen e kompromistë: delegatët shqiptar  do ta pranojnë marëveshjen, sëbashku me pjesën për shkrirjen e shpalljes së pavarësisë, dokumentin do ta nënshkruajnë pas dy javësh, kjo kohë e fituar qe e nevojshme për tia sqaruar popullit, si dhe krerëve civil dhe ushtarak përmbajtjen e kësaj marëveshje.143

    Pas ngjarjeve të ndryshme dramatike delegacioni shqiptar me 23.shkurt 1999 Veton Surroit ia besoi detyrën, që në emër të gjithëve ta parafon tekstin e marëveshjes. Në momentin e fundit në të e përfshinë fjalinë për “vullnetin e popullit”, që duhet patjetër respektuar, kur pas tri vitesh do të vjen koha për fatin përfundimtar të Kosovës. Ky tekst pak a shumë i dyshimtë lejonte, që palët në konflikt e interpretonin secila sipas lezetit të vet, edhe aq ma shumë, sepse në fjalinë e njëjtë theksohej edhe dokumenti final i Helsinkut, që definonte mosndryshimin e kufijëve në Evropë, vetëm në rastin e marëveshjes në mes subjekteve të interesuar. Që kësaj ti epnin një ton më juridik, i bënë thirrje Këshillit të Sigurimit, që me anë të rezolutës këtë marëveshje ta firmosë dhe të vendosë për locimin e njësive ndërkombëtare në Kosovë, që duhej ta mbartnin një emër neutral KFOR (International Military Force in Kosovo). Përpos njësive të anëtareve të Natos në KFOR duhet të marin pjesë edhe ato ruse, d.m.th. nën kontrollin e saj.144

    Amerikanët qenë të bindur se patë arritur pikën ku nuk ka kthim prapa: nëse Thaçi do ti mbetet besnik premtimit të tijë, Europianët do të detyrohen ta pranojnë sulmin ajror në Jugosllavi, sepse do të bëhet e qartë, se vetëm Sërbët janë fajtor për rrethanat konfliktuale në Kosovë. Ata patën inzistuar në obstruksionin e tyre duke theksuar, se duhet vazhduar debatin për pjesën politike të planit të Hillit, njëherit duhej injoruar pjesa e saj ushtarake. Nëse pas një periudhe tri javore do të kishin qenë po të njëjtit mendim, komuniteti ndërkombëtar do të duhej ta pranonte, se vetëm kanosja serioze e Natos do ta detyron Millosheviqin për një raport tjetër me ta. Millosheviqi do të duhej të zgjidhte në mes luftës dhe paqës. Që ta bindë për këtë zonja Ollbrajtë nën inisijativën e Millutinoviqit, edhe njëherit e thirri nëpërmjet të telefonit dhe i propozoi takimin personal me të në Zhenevë, ku do të bisedonin për çështjen më të ndishme, d.m.th. për praninë e njësive të Natos në Kosovë. Millosheviqi ardhjen e tij e premtoi, por këtë nuk e realizoi dot.145 Kjo assesi nuk i pengoi Amerikanët, sepse me 24.shkurt në mbledhjen e Këshillit të Aleancës Verioroatlantike u munduan ti bindin Europianët, le ti akuzojnë Sërbët, se janë fajtor për kollapsin e negociatave dhe le të shprehin konsenzin e tyre për intervenimin e Natos. Këtu hasën në një qëndrim tejet negativ të shumicës së shteteve anëtare, që mendonin, se së pari duhet përfunduar procesin e negociimit duke e shfrytëzuar pushimin, për të cilin erdhi, për refleksionet për rolin e Natos në këtë çështje në tërrësi.146