15. Lufta e zonjës Medlin Ollbrajtë

    Me 23.mars 1999 Javier Solana e autorizoi operacionin “Allied Force” dhe njëherit qeverisë shqiptare, bullgare, maqedonase dhe sllovene u dërgoi letër, ku u garantohej se Natoja do ta mbron teritorin e tyre, nëse atë do të tenton ta rrezikon armata jugsollave.174 Me një veprim të këtillë aleanca Atlantikoveriore për së pari herë në historinë e saj gjysëshekullore vendosi për aktivitetin sulmues kundër një shteti sovran dhe kështu e shkeli listën themeluese të OKB-së, të veten poashtu. Deri te sulmi erdhi edhe përkundër shumë shteteve anëtare që dyshonin për një politikë të këtillë, dhe së fundi u gjunjëzuan para “imperializmit global të Uashingtonit” duke e pranuar interpretimin e Ivo H.Daalderit, njërit prej strategëve më të shquar të Këshillit për sigurinë nacionale: “ Lufta në Ballkan nuk e rrezikon aq shumë stabilitetin dhe sigurinë e aleancës Atlantikoveriore, se sa vetë kredibilitetin e saj, që të mbetet mjeti kryesor  tek afirmimi i parimeve dhe normave që ofrojnë sigurinë Europës.”175 Uashingtoni zyrtar vendosi që në mënyrë të drejtë të shprehë vendosshmërinë dhe qëndrimin e saj për ndërhyrjen tek zgjidhja e konfliktit në Kosovë, por nuk duhet assesi haruar se personalitete qendrore të këtyre proceseve politike dhe ngjarjeve që vijuan qenë Medlinë Ollbrajtë dhe Uesli Klarku të dy me origjinë çifute, luftën kundër Millosheviqit e ndjenë si një obligim etik dhe si shans që demokracitë perendimore të mos e përsërisin gabimin, që e bënë në vitin 1938 në Munih, kur në lidhje me çështjen suedite i lëshuan pe diktatit të Hitlerit. “Ndodhia ime personale,” pas mbarimit të luftës në intervistën e saj për Spiegl-in theksoi Ollbrajtë, “më duket tejet simbolike për shekullin njëzetë. Bëhet fjalë për ngjarjen në luftën kundër totalitarizmit...Mendoj se në Kosovë kemi arritur gjërra me rëndësi. Diktatorëve të kësaj bote u dërguam mesazhin e qartë: krimet kundër njerëzimit nuk mundet të mbeten pa u sankcionuar.”176 Shtetet anëtare të aleancës Verioroatlantike në pajtim me mostrat e ndryshme të veprimit dhe ndjekjes së interesit të tyre nacional ndoqën rrugën e përftimit të përgjithshëm politik, që ballafaqohej me strategjinë e ndalimit të valës së refugjatëve në Perendim. Britania e Madhe dëshironte  ti theksonte “interesat e saja specifike” me SHBA; Franca mundohej që pas një periudhe të izolimit në të cilën e pati shtyer De Gaule-i, të rikthehej në rrethet e larta të Natos duke e forcuar në të praninë europiane; Italia dëshironte vetëm njiherit të thekson respektimin e kontratave ndërkombëtare, Gjermania preferonte, që për së pari herë të marrë pjesë në anën e drejtë duke e eliminuar ndjenjën e inferioritetit; shtetet më të vogëla anëtare të Natos thjeshtë thënë – siq shkroi politologu rus K. Voronovi – për atë arsye, “sepse vëllau më i vjetër ka gjithmonë të drejtë”.177

    Versionet zyrtare tingëllonin krejtësisht ndryshe prej shkaqeve kryesore që detyruan sulmin kundër Sërbisë. Lufta është e domosdoshme – e theksonin liderët perendimor -, sepse duhet “treguar seriozitetin, ku Natoja i kundërshton sulmit të Beogradit ndaj Shqiptarëve”, parasegjithash për shkak të shkaqeve humanitare, sepse duhet shpëtuar vetë vlerat e civilizimit perendimor. Përfaqësuesi i Natos për shtyp Jamie Shae rrethanat në Kosovë i krahasoi me “terrorin dhe spastrimet e mëdhaja” të Stalinit prej viteve të tridhjeta me diktaturën e Pol Potit në Kamboxhë gjatë viteve të vonshme të shtatëdhjeta.178 Këtë arsyetim të rri dhe deri më tani të pa përdorur kurri për luftën (kjo fjalë qe me urdhër të administratës amerikane e çkyçur prej terminologjisë së Natos) shkaktoi një debat të gjërrë, që përqëndrohej në pyetjen, a është sulmi legal apo jo, sepse e shkel të drejtën ndërkombëtare dhe KB i shtyen në margjinë të ngjarjeve. SHBA këto pohime i refuzonin, sepse rezolutat 1160 dhe 1190, që i bënin thirrje alinesë VII. Të listës themeluese të OKB, vetëvetiu i ofrojnë ndërhyrjes  mbulimin. Ky interpretim i thurrur shpejt e shpejt nuk i bindi fare ata, që theksonin se plani paqësor i Rambujesë paraqet një farsë apo zankë, e vendosur në saje të arsyetimit të pushtimit të Sërbisë apo sulmin ndaj saj, nëse do të ngurronte ti refuzonte kërkesat amerikane.179

    Ithtarët e këtij sulmi e theksonin se pjesa B që fliste për aspektet ushtarake të planit, në esencë qe identike me përmbajtjen e marëveshjes së Dejtonit, që e pati nënshkruar para do kohe vetë Millosheviqi. Kjo nuk i bindi kundërshtarët e saj, që e akuzonin Naton, tek vendimi për luftën assesi nuk qe konsolutar me parlamentet e shteteve anëtare për opinionin e tyre. Sipas tyre Aleanca Verioroatlantike dëshironte ta shfrytëzon rastin për eksperimentimin e armëve të reja dhe zgjërimin e kontrollit të saj gjeostrategjik në Kosovë, ku do të dominonte mbi hapsirën  e rëndësishme për tregëtinë ilegale  dhe legale në mes Azisë së Mesme dhe Mesdheut. Është e faktit se gjatë kohë Natoja me njësitë e saja ishte prezente në Itali, Turqi dhe Greqi, në  kohët e fundit në Shqipëri dhe Hungari, nuk i pengonte mbrojtësit e kësaj teze, që me një sarkazëm pyetnin, pse “për shkak të shkaqeve humanitare” nuk intervenon Natoja edhe tek ata shtete që kanë probleme etnike, identik me atë sërb: në Sudanin jugor, në Sierra Leone, në Liberi, në Angolë, në Timorin Lindor në Tibet, parasegjithash në Turqi, ku çështja kurde qe akoma aktuale.180

    Në fillim të bombardimit Natoja qe e bindur se Sërbia do të përjeton frigën para supremacionit të saj teknologjik dhe ushtarak duke e detyruar atë që të kapitulon brenda dy apo tri ditësh. Me 22.mars në mënyrë lucide dhe të vetëdijshme konstatonte Wesli Clarku se “Kemi 400 aeroplanë”. “Kemi shumë fuqi detare. Kemi plane, që i patëm zhvilluar me muaj dhe javë dhe i rifreskuam gjatë ditëve dhe orëve të fundit. Njësitë tona komanduese janë në gjendje gaditshmërie. Materiali është i gatshëm. I njohim mundësitë e Sërbëve. I njohim dobësitë e Sërbëve. Dhe nëse ka nevojë do të sulmojmë shpejt dhe efikasisht.”181 Sipas mesazhit të William Cohen-it që ia pati dërguar me 13.mars 1999 kolegut të tijë italian, sulmi kundër Sërbisë pritej të zhvillohej në tri faza: duhej të ofron përparësitë e Natos tek shkatrimi i sistemeve sërbe të radarëve dhe sistemit kundërajror; në pjesën jugore të paraleles 44 shkallë (duke e lërrë anësh Beogradin), do ti sulmon objektet ushtarake dhe rrugët të rëndësishme për furnizim; në tërrë shtetin duke përfshi edhe Beogradin do të sulmonte infrastrukturën, jetike për ushtrinë sërbe, siq janë telekomunikacionet, urrat, rafineritë dhe sistemi energjetik.

    Me padyshim se mbretëroi bindja, se Millosheviqi do të dorëzohet qysh gjatë fazës së parë, ku Natoja do ti sulmonte 51 sistemet kundërajrore. Raporti, që e kishin përgaditur shërbimet sekrete amerikane, garantonte, se “Millosheviqi nuk e preferon luftën, sepse nuk mundet të delë fitimtar...Pas një akcioni mbrojtës, që do tia shpëtonte nderin dhe ti bind ithtarët e vet se së shpejti do të lutet për paqën.”182 Autorët e këtij teksti nuk e përfillën mentalitetin e tij si dhe “inatin – kokëfortësinë” e popullit sërb, që qe i bindur se më së miri do të tregohet në rastin e kanosjes së rrezikut dhe dinë armikut ti kundërvihet  me një trimëri epike.183

    Në natën në mes 23. dhe 24. marsit 1999 premieri i federatës jugosllave Momir Bulativiqi shpalli “ rrezikun e direkt të luftës” dhe urdhërroi mbylljen e stacionit të radios B 92, njërit prej zërave të rrallë të opozitës, që dëgjoheshin në Beograd asaj kohe. Një ditë më parë e njëjta gjë ndodhi edhe në Prishtinë, ku ushtarët sërb e dogjën dhe shkatruan qendrën e gazetës Koha Ditore. Përpos kësaj policistët me 24.mars pas dite depërtuan në hotelin Intercontinental në Beogradin e Rri dhe morrën një pjesë të paisjeve të Asociacionit Europian të Radios, që ta pengonin përcjelljen e televizionit satelitor, që pushteti nuk i kishte nën kontrollin e vet. Prej këtij momenti e këndej gazetarët perendimor duhej të llogarisnin për shërbimet teknike të televizionit shtetror, që e firmosi cenzurimin ndaj lajmërimit të tyre. Po atë mbrëmje disa prej tyre i aretuan, duke ua kontrolluar dokumentet dhe duke i malltretuar në forma të ndryshme. Të shumtit i lëshuan brenda disa orëve, përderisa shtetasit e atyre shteteve anëtare të Natos që mernin pjesë në sulmin kundër Jugosllavisë i detyruan të largohen prej Beogradit duke theksuar se duhet respektuar “agresivitetin e popullit sërb”.184 Ngjashëm patën punuar edhe në Prishtinë ku me gazetarët e huaj u sollën ma brutalisht: duke i detyruar me dhunë që të largohen për në Maqedoni, kështu vepruan edhe me përfaqësuesit e organizatave joqeveritare humanitare – p.sh. me përfaqësuesit e Kryqit të Kuq-, që u munduan deri në fund të mbeten në Kosovë.185

    Sulmi filloi me 24.mars në orën 8 në mbrëmje me tetëdhjetë aeroplanë, që i ofruan në disponim 13 prej 19 shteteve anëtare të Natos, dhe me 55 raketa që i shkrepën prej anijeve britanike dhe amerikane në Detin Adriatik. Sipas deklaratave të Solanës, Klintonit dhe Klarkut qe i drejtuar kundër rregjimit të Millosheviqit dhe jo kundër popullit sërb, “me të cilin nuk janë në luftë”.186 Në realitet shiquar prej fillimit patën llogaritur në efektet psikologjike që pritej ta shkatonte tek populli bombardimi, dhe me këtë qëllim gjuanin në targot ushtarake si në Kosovë, si dhe Sërbinë qendrore dhe në Vojvodinë, ku njerëzit ishin të bindur se qenë të sigurtë. Në sulmin e parë në orën 21, 30 e bombarduan aeroportin e Batajnicës në afërsi të Beogradit, dhënësin e radios në Avallë, qendrën kongresiale Sava – njërën prej simboleve të regjimit të Titos – si dhe dy ndërtesa të armatës jugosllave. Qeveria reagoi ashtu që në televizion e zhigosi “këtë veprim barbar të agresionit” duke e shpallur gjendjen e luftës dhe duke i shuar të gjitha të drejtat qytetare. Po të njëjtën ditë Nebojsha Pavkoviqi kreu i korpusit të armatës së tretë me seli në Nish, fitimtarisht e lajmëroi shtypin, se qenë rrëzuar dy avionë të Natos dhe qenë shpërthye në ajër disa prej raketave, gjë që nuk ofroi fakte për këto të dhëna. Në realitet shiquar bëhej fjalë për një propagandë, sepse realiteti ishte krejtësisht ndryshe: qysh gjatë natës së parë kur u zhvilluan operacionet, Amerikanët dhe Norvegjezët i rrëzuan tri avionë të tipit Mig-29, me 26.mars iu bashkangjitën edhe dy tjerë që i gjuajtën në hapsirën  e Bosnjës lindore, ku nuk qe e qartë se çfarë kishin për detyrë, ti sulmonin njësitë e Sforit (Stabilization Force – siq qenë quajtur njësitë ndërkombëtare në këtë republikë).187

    Me 25.mars agjencioni i lajmeve Tanjug botoi, se “rrezistuesit” shqiptar e shfrytëzuan sulmin e Natos për një ofenzivë të përgjithshme kundër ushtrisë jugosllave. Me këtë filloi sulmi jo vetëm kundër UÇK-së, por edhe kundër popullatës civile shqiptare në Kosovë, që i dha kësaj tragjedie një aspekt të papritur: “ Kemi të bëjmë me dy luftra paralele,” shkroi Der Spiegli. “Në qiell hig-tech, në tokë shekulli i mesëm.”188 Njerëzit e frikësuar filluan të ikin drejt Maqedonisë, Shqipërisë dhe Malit të Zi pa asnjifarë rrendi që gjërrat i përkeqësoi edhe koha e keqe si dhe temperaturat e ulta (natën arrinin vlerën nën zero). Dukej se pushtetmbajtësit sërb donin ta shfrytëzonin rastin për deportimin e Shqiptarëve njëherit e përgjithmonë prej Kosovës sipas planeve, që në rrethet zyrtare beogradase i patën përgaditur qysh gjatë viteve njëzeta të shekullit XX-të. Formën e fundit ua dha Vaso Çubriloviqi në vigjilje të luftës së Dytë botërore.  Para se tu lejonin refugjatëve kalim të kufirit, ua merrnin letrat e njoftimit duke ua fshyer me këtë idnetitetin e tyre si dhe duke shkatuar barriera për kthimin e tyre; po me të njëjtin shkak prej veturave ua hiqnin edhe tabelat e regjistrimit.189 Në horizont dukej se kishim të bënim me simptomet e para të katastrofës humnaitare, sepse UÇK-ja mundohej të përgjigjet me rrezistimin e improvizuar, sepse gjindej vetëm në disa pjesë të Kosovës – p.sh. në afërsi të Drenicës – e aftë për ti mbrojtur njerëzit e vet. Liderët e saj ju bënin thirrje shteteve perendimore, që tua ofronin armët, e duhura për mbrojtje, sepse në fillim këto thirrje për ndihmë rranë  në ujë, kjo pati për pasojë, që njësitë guerile në veri dhe jug të Kosovës shumë shpejt u zhbënë dhe u detyruan të ikin në pyje.190

    Me vendimin e Sollanës për inicimin e sulmit, nuk qenë pajtuar shumë anëtare të Aleancës Verioroatlantike. Sipas të dhënave që qarkullonin në prapavijë, qeveria greke dhe italiane në momentin e fundit shprehën kundërshtimin e tyre, duke potencuar se Natoja vepron pa mos pasur mandatin e OKB, dhe në natën e parë të bombardimit propozuan kthimin “në rrugën e diplomacisë”.191 Për këto mospajtime qe Beogradi i informuar mirë, siq flet vendimi i saj me datë 25.mars.1999, se “për shkak të krimeve kundër popullit jugosllav” i ndërpretë mardhëniet diplomatike me SHBA, Britaninë e Madhe, Francën, Gjermaninë, jo dhe me Greqinë dhe Italinë, edhepse në teritorin e këtyre dy shteteve të fundit gjindeshin të locuara gjysma e avionëve që merrnin pjesë në operacion. Në Rusi elita si dhe opinioni publik u shprehën kundër këtij “veprimi jolegal”, sepse e përjetuan si një poshtërsim të thellë të shtetit, që sipas mednimit të të “kuqëve –kafe” në të ardhmen e largët mundet të jetë targo e sulmit të ngjajshëm.192 Me një qëndrim refuzues u paraqit edhe opozita demokratike në Dumën ruse, që theksoi se ajo vetë është viktimë e sulmeve ajrore, sepse ndihet e  lënduar përkundrejt orientimit të saj proeuropian. “Komunistët dhe nacionalistët”, hidhur kometoi Antolij Çubajsi, “nuk donin të kishin dhuratën më të mirë.”193

    Kur me 23.mars u bë e qartë se sulmi kundër Jugosllavisë qe i mundshëm, premieri rus Eugenij Primakovi – në rrugën e tijë për në Uashington, ku pritej të nënshkruante kontratën për fitimin e kredisë me FMN – urdhëroi në mes të Atlantikut që avioni të kthehet prapë për në Moskë kështu e shprehu mospajtimin e tij me ndërhyrjen e Natos në Jugosllavi. “Thellësisht të shokuar” Jelcini menjiherit i ndërpreu raportet me Naton që Rusia i kishte vendosur brenda programit Partneritetit për paqë në maj të 1997, dhe i propozonte Këshillit të sigurimit rezolutën, ku në takimin e çregulltë duhej ta gjykonin sulmin e natos kundër Jugosllavisë dhe kërkonin që t’ju kthehshin shtetet në konflikt negociatave. Kjo inisijativë prej 15 votave të mundshme fitoi vetëm dy, atë kinezë dhe namibian, sepse ithtarët e sulmit ushtarak e intrepretonin si argument, se i përkah shumica e opinionit botëror. Gjatë debatit Danilo Türk, përfaqësuesi i Republikës së Sllovenisë deklaroi, se Këshilli i sigurimit nuk posedon me monopolin për vendimet që kanë të bëjnë me përdorimin e dhunës: “ Kemi një përgjegjësi themelore  dhe jo eksplicite për rruajtjen e sigurisë ndërkombëtare.” Dhe askushi nuk i kundërshtoi tek argumentimi i tij.194

    Shumë shpejt u bë e qartë se Rusia do të kufizohet – përkundrejt reagimit të saj, që qe në skaj të një psikoze, siq shkroi gazeta Izvestija – në protestimet verbale, duke mos firmosur ndonjifarë vendimi në favor të Sërbisë.195 Konstatimi i Igor Ivanovit  sipas të cilit intervenimi i Natos e zhbëu embargon për armët kundër Jugosllavisë, që KB e patën shpallur para një viti, nuk pati pasoja. Edhe Moska nuk i doli në ndihmë ushtarake armatës jugosllave, kjo donte të thoshte se Moska zyrtare fortë mirë e kupton  se kanosjet e Uashingtonit ishin tejet serioze, ku shumë shpejt mundej të vinte deri tek prishja e mardhënieve të mira bilaterale. Siq theksoi me 30.mars Jelcini në fjalimin e tij drejtuar popullit rus: “Rusia ka vendosur se për asnji rast nuk do të lëshon të përzihet  në këtë konflikt...Kriza balkanike nuk kërkon prej nesh një vetëdijësim emocional, por një detyrë të baraspeshuar dhe të përgjegjëshme.”196

    Tek intervenimi i Natos kundër Jugosllavisë reagimet në botë qenë të ndryshme, por për çështjen kosovare të huaja apo larg saj, sepse i kushtëzonin dobisë politike të këtij apo atij shteti. Në Izrael erdhi deri tek ndarja në të djathtën, e cila e përkrahste bombardimin dhe së majtës  në emër të së cilës ministri i jashtëm Ariel Sharoni e kritikonte sulmin e Natos: “Izraeli mundet të jetë viktima në rradhë e këtij sulmi, identike me atë në Kosovë/.../ Paramendoni se çka do të ndodhte sikurse Arabët në Galile një dite të bukur do të kërkonin autonominë për këtë provincë dhe do të mundoheshin ta lidhnin me autoritetet palestineze.”197 Poashtu edhe bota arabe qe e ndarë tek reagimet e tyre: përderisa Irani që i printe Organizatës së konferencës islamike, e dënoi  intervenimin “ilegal” të Natos, Turqia kaloi në anën e Shqiptarëve të Kosovës, asaj iu bashkangjitën edhe disa republika muslimane të federatës ruse. Palestinezët qenë pro intervenimit të Natos, pëderisa gazeta kryesore egjyptase Al-Ahram shkroi se “ekspanziviteti i fuqisë amerikane nuk ndikon në botë për ti qetësuar palët në konflikt, por botën e iriton bindshëm”.198 Në Gruzi dhe Azarbejxhan, që posednin me problemet e hapura  me pakicat e tyre nacionale kishin frigë se intervenimi i Natos paraqet një proces të rrezikshëm pa presedensë duke përfshi edhe konfliktet e tyre të brendshme. Ngjajshëm mendonin edhe në Kinë dhe në Indi, që gjatë viteve të fundit ndërtoi mardhënie të mira me Millosheviqin dhe qe prezente në Ballkan, si asnjiheri më parë prej kohëve të Enver Hoxhës. Sipas deklaratave të ministrit të saj të jashtëm qe intervenimi i Natos i papranueshëm, sepse kanosej me “pasojat e mundshme të vërteta”.199

    Gjatë kësaj kohe në Sërbi filloi të vepron një maqineri e fuqishme propagandistike, që kishte të vetmin qëllim nxitjen e atëdhetarizmit tek popullata sërbe duke treguar dhe theksuar vlerat morale të rrezistimit, sepse bëhej fjalë për agresionin kundër shtetit sovran anëtares themeluese të OKB-së, për veprimin ilegal si dhe një precedensë tejet të rrezikshme. “Luftojmë për mbijetimin e tërrë botës”, dëgjohej sllogani, që filloi në prill të përsëritet nëpër ekranet sërbe. Poashtu nuk mungonin edhe filmet për luftën e partizanëve kundër Gjermanëve dhe kundër ustashëve, filmat që e zhigosnin intervenimin amerikan në Vietnam, si dhe “Diktatorin e madh” të Çaplinit që kishte si objektiv përqeshje vetë presidentin amerikan Bil Klintonin.200 Është e kuptueshme se kjo propagandë e arriti qëllimin e vet, sepse tek njerëzit e forconte bindjen se viktimat e sulmit janë të arsyeshme duke i vërtetuar tek nacionalizmi atavist. Shumica e qytetarëve Sërb nuk e dinin se çka është duke ndodhur në Kosovë, dhe nëse e dinin shtirreshin që këtë të mos e vërrejnë. Televizioni e theksonte se popullata e Kosovës – si Shqiptarët ashtu edhe Sërbët – ikin panikisht para bombave të Natos; lajmet për spastrimin etnik janë budallallaqe të mjeteve perendimore të informimit, që i paguajnë shtetasit shqiptar, që para kamerave televizive rrëfejnë ngjarje të paramendura që kurri nuk patën ndodhur.201

    Me 27.mars 1999 radio Beogradi e publikoi lajmin që prej fillimit të sulmit të Natos patën rrëzuar katër avionë të Natos dhe arrestuan dy pilotë. Përfaqësuesi për shtyp i Aleancës Verioroatlantike këto lajme i cilësoi si jo të sakta, por po të njëjtën ditë qe i detyruar ta pranon se afër 28 milje në pjesën veriperndimore të Beogradit raketa e tipit Neva (SA-3) në të vërtetë e qëlloi  njërin prej avionëve elitistik amerikan: F-117 Stealth.202 Sipas vlerësimit të Pentagonit kjo ndodhi rastësisht, përderisa gazetat shkruanin se bëhej fjalë për tradhëtinë e një oficeri amerikan, që kishte hyrje deri tek sistemi kompjuterik i Natos i ashtuquajtur Chronos, dhe Sërbëve për shkak të shkaqeve humanitare ua ofroi informatën e duhur për bombardimin e avionit “jo të dukshëm” si dhe për rruajtjen e paisjes së shumtë ushtarake dhe njësive sërbe. Dështimin që e përjetuan Amerikanët u munduan ta kompenzojnë në një mënyrë tjetër duke e shpëtuar pilotin Amerikan pas një intervenimi gjashtë orësh dhe morrën masat e duhura për mbrojtjen e të dhënave brenda Natos duke e zvogëluar numrin e ekspertëve që kishin hyrje deri tek sistemi kompjuterik Chronos, ky numër u zvogëlua prej 600 në 100 veta. Pas këtij rriorganizimi brenda Natos erdhi në shprehje rritja e efikasitetit të sistemit kompjterik dhe ekspertët e Natos patën sukses të depërtojnë në sistemet sërbe të mbrojtjes duke u ofruar të dhëna jovalide. Si pasojë e kësaj qe paraqitja e avionëve të armikut në monitorët e radarëve sërb, por ato ekzistonin vetëm në realitetin virtual.203