2. SHTETI NË HIJE

    Qëndrimi miqësor i qeverive perendimore ndaj Millosheviçit nuk solli dot rezulltate: kreu sërb nuk bëri asgjë që ta përmirësonte sjelljen e regjimit ndaj popullit shqiptar të Kosovës, përderisa kuvendi sërb me 28.mars 1989 në mënyrë arbitrare i solli amandamentet kushtetuese duke e zhbërë autonominë e Kosovës. Këtë vendim e përkrahu shumica e Sërbëve, që Kosovën e shiqonin nëpërmes të një prizme të miteve nacionaliste sërbe duke i trajtuar Shqiptarët  si element shkatronjës, shfarosës të tokës së shenjtë, djepit të popullit sërb. Edhepse Shqiptarët e Kosovës në vitin 1991 e bojkotuan numërimin e popullatës, sipas vlerësimeve serioze në Kosovë numëronin afër 2.000.000 banorë afër 1.700.000 (në mes tyre 95 % përqind i takojnë fesë islame). Duke e marë parasysh shkallën e lartë të natalitetit si dhe rritjen e lartë demografike, që me dekada kishte qenë karakteristikë për Kosovën, sipas disa projeksioneve të etnografëve jugosllav në vitin 2001 numri i Shjqiptarëve në Kosovë pritej të numëronte dhe rritej përafërsisht 2.600.000. 6

    Pushteti sërb Shqiptarët asesi nuk i trajtonin më si përfaqësues të një komuniteti etnik primitiv – siç i pati përshkruar në vitin 1913 Vladan Gjeorgjeviçi, ku në një pamflet të botuar në Gjermani, theksonte, se edhe gjatë shekullit 19-të akoma mundet të hasim në mesin e Shqiptarëve individë me bishta – por nuk e theksonin se janë të vlefshëm për çfarëdofarë mbrojtje: këtë qeveria beogradase e pati konstatuar në dokumentet zyrtare, të shkruara për vendet e huaja, dhe gjatë viteve të nëntëdhjeta u mundua ta vazhdon avazin e vjetër duke përkrahur haptazi qëndrimet rasiste, se Shqiptarët e Kosovës vlejnë si një popull tejet primitiv dhe tejet si komunitet etnik i pazhvilluar. Kosova dhe Metohija apo Kosmeti – siç e quanin Kosovën në gjuhën burokratike zyrtarët sërb– kishte me 14 manastiret dhe kishat historike, me rrëmujat e 23 manastireve tjera dhe 140 kishave një domethënie tejet të madhe simbolike, që regjimi i Millosheviçit tua njihte Shqiptarëve brenda shoqërisë jugosllave vendin që i takonte dhe të drejtat siç i kërkonin.7 Po këtë politikë e përkrahu edhe kisha Ortodokse sërbe: Artemije Radosavljeviçi, njëri prej përfaqësuesve të saj të lartë në Kosovë më 28.qershor 1993 në një festim ku i pati dhuruar gratë me barrë sërbe, pati deklaruar: “ Unë i korigjoj priftët  tanë, që theksojnë se Zoti është babai i të gjithë njerëzve. Kjo nuk është e vërtetë. Zoti është krijues i të gjithë njerëzve, babai vetëm i atyre që besojnë djalin e tij. Prej një këndvështrimi ortodoks nuk mundet thënë, se të gjithë njerëzit janë fëmijët e zotit.”8

    Për ta forcuar praninë sërbe në Kosovë, pushtetmbajtësit sërb pas vitit 1989 patën firmosur me qindëra ligje dhe rregulla, që kishin karakter diskriminonjës për Shqiptarët, atyre rreptësisht u ndalohej  që të shisnin dhe blenin patundshmëri pa mos e pasur lejen e organit shtetror sërb. Në “ Kosmet” përpos kësaj filluan ta aplikonin reformimin e shkollës, që qe përcaktuar ashtu, që sa më shumë do ta kufizonte mësimin në gjuhën shqipe, historinë dhe letërsinë duke i penguar të rrinjët që të regjistroheshin nëpër studimet e ndryshme në univerzitet. Shkurtimisht thënë në Kosovë patën mbizotëruar rrethanat koloniale, që policisë i ofronin, “Lëvizjes së rrezistimit sërb” si dhe krahut të saj të armatosur “Bozhur”, e emëruar sipas një lloji luljeje vendase, praktikisht kompetenca të pakufizuara: ndëshkimet shtëpiake, arestimet, proceset masive, vdekjet me dhunë për shkak të lëndimeve, që i patën pësuar njerëzit gjatë procseve të ndëshkimit, qenë në rrendin e ditës.9

    Ndaj regjimit të dhunës policore si dhe tendencave sistematike të sërbizimit Shqiptarët u përgjegjën me largimin apo shkuarjen masive në Perendim, pushtetmbajtësit sërb këtë e përkrahshin. Elita politike kosovare  me një sërë veprimesh konkrete politike u mundua që ti tregon Beogradit zyrtar mundësinë si dhe vullnetin për rrezistim. Me 2.korrik 1990 114 delegatë, që u ishte ndaluar që të takoheshin në kuvendin krahinor, e shpallën si një shenjë protesti pavarësinë e Kosovës brenda federatës jugosllave; me 13.shtator në mënyrë të fshehtë u mblodhën në  qytetin kosovar Kaçanik, ku këtë vendim e patën forcuar me ligjin kushtetues, ku i ndërprenë të gjitha lidhjet me Sërbinë dhe kërkuan të drejtën për vetëvendosje. Ndaj këtyre dukurive Beogradi zyrtar reagoi ashtu që me 28.shtator e shpalli kushtetutë e rre, që në mënyrë formale e eliminonte statusin special të Vojvodinës dhe Kosovës, duke e shpallur “gjendjen e jashtëzakonshme”. Me kësi veprimesh arbitrare politike elita sërbe filloi haptazi ti aplikonte spastrimet e ndryshme ku deri në vitin 1993 punën e patën humbur përafërsisht 115.000 mjekë, gazetarë, mësues, nëpunës shtetror si dhe afarist të shquar në ekonomi.10 një diskriminim i këtillë etnik që e pati shoqëruar eleminimi i të gjitha shoqatave politike, kulturore dhe sportive, në pranverë të vitit 1991 i pati bindur liderët kosovar, që duhej ta ndjekin shembullin e popullit slloven dhe kroat: në mes të 26. dhe 30. shtatorit organizuan një referendum të msheftë, ku morën pjesë afër 87.01 % përqindë të votuesve: njëzëshëm e shprehën vullnetin e tyre  në favor të shkëputjes formale prej Jugosllavisë, kjo kuvendit kosovar i ofroi një mbështetje të fuqishme politike, që me 19.tetor e shpalli pavarësinë. Tek elita politike kosovare mbizotroi një bindje naive se Sërbët do ti fitojnë aq lehtë pa luftë, vetëm me demonstrimin e mbifuqisë biologjike, politikanët kosovar po atë pranverë dhe vjeshtë nuk i patën përfillur thirrjeve prej Zagrebit, që të lidhen me Kroatët dhe në teritorin e tyre të organizojnë “frontin jugor”.11 Duke pasur parasysh argumentet si dhe arsyet objektive elita politike kosovare në fillim të muajit dhjetor i ju përgjigjën ftesës së adresuar prej Unionit Evropian  ndaj republikave jugosllave le të kërkojnë njohjen e tyre ndërkombëtare. Në shprehje erdhi hapi i shprazët i elitës politike kosovare, sepse komisioni i Baadinter-it theksonte, se kanë të drejtë për sovranitetin  vetëm republikat e ish federatës jo dhe dy krahinat. Këtij vendimi nuk i korespondonin vetëm argumentet juridike, por edhe bindja, se në Evropë assesi nuk mundet lejuar riaktivizimin apo shkeljen e parimeve për mosndryshimin e kufijëve, por assesi nuk duhet lejuar riaktivizimin e ÇËSHTJES SË PAZGJEDHUR SHQIPTARE NË BALLKAN – në të gjitha trojet etnike shqiptare, ku elitat politike të vendeve fqinje Shqiptarët e Kosovës, Malit të Zi, Maqedonisë dhe Greqisë i trajtonin si pakica të kombit shqiptar. Vetëdija se njohja e pavarësisë së Kosovës do ta rrezikonte dukshëm mbarë rajonin ishte aq e fuqishme që qeverisë së Tiranës i diktoi një sjellje tejet të kujdesshme: nën presionin amerikan nuk i përkrahu Shqiptarët e Kosovës, por elita politike e Tiranës zyrtare kërkoi  themelimin e republikës së tretë brenda federatës jugosllave.12

    Karshi këtij dështimi ndërkombëtar dhe karshi politikës neofashiste të elitës politike sërbe liderët politik kosovar nuk bënë asnjifarë lëshimi: me 24.maj 1992 i organizuan zgjedhjet e fshehta, ku në mënyrë plebishitare fitoi LDK, që e pati themeluar tri vite më parë Ibrahim Rugova. Rugova u shëndrua si një agjitator karizmatik prej një shkrimtari dhe profesori të letërsisë shqipe thujase rastësisht, ashtu e pati fati që të bëhet i njohur në mbarë botën për shkak të praktikimit të filozofisë së tij politike pacifiste: theksonte se pavarësinë kosovare duhet aritur apo ndërtuar “në mënyrë paqësore dhe politike” duke penguar çfarëdolloj lloji të kryengritjes së armatosur kundër mbizotërimit sërb, sepse kjo do të shkaktonte shumë gjkaderdhje. Në vend që ti provokonin Sërbët, që vetëm prisnin momentin e duhur për shfaqjen e gjenocidit etnik, Shqiptarët duhet ta – “internacionalizojnë” çështjen kosovare dhe me një dokumentacion të mbledhur në mënyrë sistematike ta njoftojnë opinionin ndërkombëtar për shkeljen e të drejtave të njeriut, ku si viktima paraqiten Shqiptarët e Kosovës.13 Ndaj institucioneve shtetrore duhet me u sjellur në atë mënyrë saqë legjitimiteti i tyre për popullin kosovar është irelevant si dhe duhet bojkotuar zgjedhjet e shpallura “zyrtare”. Aprovimi i një mentaliteti të këtillë tek shumica e elitës politike kosovare dukshëm ndikoi tek revitalizimi i apetiteve politike si dhe komoditetit inertativ të Millosheviçit që të përqëndrohet  më së shumti në Kroaci dhe Bosnje dhe Hercegovinë, këtë ia patën munduar Shqiptarët e Kosovës, njëherit duhet theksuar edhe dobësimin e rolit të forcave opozitare brenda vetë Jugosllavisë. Me një numër të vogël të votave sërbe në Kosovë ekzistonte mundësia e të zgjedhurit të një numri të madh të deputetëve për kuvendin e Beogradit, që e përkrahnin partinë qeveritare apo ata me një shenjë nacionaliste.  Regjimi sërb e shpiku “Gandin e ri”, siç e thërisnin Rugovën ata që besonin se dështimi i tij fundi i fundit dukshëm, do ti dobësonte rrethanat  që dukeshin të kontrolluara. Kreu sërb për shkak të kësaj në Kosovë lejonte që Shqiptarët të mereshin me aktivitet ekonomike si dhe botimet apo shtypjen e gazetave të ndryshme, elita politike sërbe e shfrytëzonte “ bashkëjetesën e armiqësuar” me anë të pushtetit si donin vetë. Që të fitonin  përkrahjen apo mbështetjen elita politike sërbe  asesi nuk i mbledhnin tatimet, llogaritë për ujin, rrymën dhe plinin si dhe nuk u bënin thirrje të rrinjëve kosovar që ta kryenin shërbimin ushtarak.14

    Shqiptarët e Kosovës patën vendosur për praktikimin politik të rrezistimit paqësor u sollën në mënyrë që nuk qe pa asnjifarë logjike: me një mjeshtri të rallë  me anë të personelit të larguar prej punës e themeluan “shtetin në hije”, që posedonte me të gjitha atributet elementare politike, kulturore, sociale, shërbimet mjeksore dhe informative. Bëhet fjalë për një shtet apo rrend shtetror që i kishte edhe dobësitë e veta, sa i përket efikasitetit qe i detyruar të vepronte në rrethana tejet të vështira, në skaj të ilegalitetit dhe shpeshherë nuk mundej të ballafaqohej me rrethanat e jashtëzakonshme. Në vitin 1993 në Kosovë shpërthyen afër 30 epidemi që qenë pasojë e tetë smundjeve ngjitëse ku iu dedikuan shtrimit afër 18.836 njerëz, prej këtyre vdiqën 208  (vdekja e fëmijëve në dallim prej viteve më parë u dyfishua  dhe ariti 30 përqindshin). Përkundër këtyre dobësive administrata që qe e organizuar qe tejet e rëndësishme sepse fliste për shoqërinë që është e vendosur që ta arin cakun/objektivin e vet për çdo çmim. Këtë vullnet të çeliktë opozita beogradase e pati vlerësuar si tejet degraduese, me këtë pajtoheshin edhe kundërshtarët vendas të Rugovës. Në opinionin sërb opozita sërbe mundohej ta fuste në qarkullim  tezën se Millosheviçi mbetet në pushtet për shkak të abstenimit zgjedhor të pakicës shqiptare. Nga ana tjetër ishte tejet e qartë se opozita sërbe në raport ndaj çështjes kosovare kishte qëndrim tejet radikal sikur kreu sërb dhe kjo flet dukshëm për reflektimin e opinionit të popullit sërb në të cilin është mbjellur. Sipas hulumtimit të realizuar në nëntor 1997, afër 41.8 përqindë të Sërbëve theksonin se e vetmja mënyrë se si duhet zgjedhur çështjen kosovare paraqet shpërnguljen paqësore apo me dhunë të Shqiptarëve.15

    Elita politike kosovare vazhdoi me praktikimin e rrezistencës paqësore si dhe atravimin e fikcionit të shtetit sovran, si elita politike poashtu edhe populli i Kosovën qenë të dënuar për një sjellje të këtillë limbidiale, sepse për shkak të paqës së imponuar që mbretëronte në Kosovë komunitetit ndërkombëtar nuk i dukej e nevojshme që të ballafaqohej me rrethanat rajonale. Raportet e Tadeusz Mazowieck-it si dhe pasardhëses së tij, që e informonin opinionin evropian për  regjimin represiv sërb në Kosovë – njëri prej më të keqëve në Evropë-, shkaktuan disa reagime të përkohshme ndaj qeverisë së Beogradit por asnjifarë mase nuk u kundërmorr. Në korrik 1992 OSEBE-ja dërgoi në Kosovë, Sanxhak dhe Vojvodinë një mision vëzhguesish duke ju porositur që ti ndjekin rrethanat e ndishme lokale. Në qershor të vitit të ardhshëm pushtetmbajtësit jugosllav e shuan këtë mision, pa mos ju kundërvyer komuniteti ndërkombëtar.16 Prej vendit amë siç e quanin Shqiptarët e Kosovës Shqipërinë nuk mundej të presnin shumë: përderisa në vitin 1991 u çlirua prej regjimit totalitar komunist që gjysë shekulli e pati izoluar prej botës duke e shphjerë në mankth të varfërisë, Shqipëria qe punësuar me telashet apo devijimet e veta të brendshme shoqëroro-politike nuk mundej ti ndihmonte gjysmën e popullatës përtej kufirit, vetëm me njohjen formale të shpalljes së pavarësisë së Kosovës si shtet.17

    Rugova qe zgjedhur si president i republikës në tetor të 1991 e formoi qeverinë në egzil në krye të cilës e emëroi Bujar Bukoshin për nga profesioni urolog i shquar për aftësitë e tija organizative. Bukoshi u vendos në Shtutgard duke zhvilluar një kampanjo  apo propagandë pozitive tek qeveritë dhe opinioni evropian në favor të Kosovës, njëherit prej afër 500.000 Shqiptarëve të Kosovës në diasporë filloi të mbledhte tatimin 3 përqindë në pagat e tyre. Shumë analistë evropian e theksojnë se për shkak të rregullimit patriarkal të shoqërisë shqiptare, që qe e koncipuar për të mbijetuar në periudhat e krizës, por edhe me ndihmën e bujshme të diasporës që pak a shumë vullnetarisht e përkrahu “republikën” e Ibrahim Rugovës, erdhi deri tek konstruimi i realitetit paralel e mbyllur në kohën e luftës kroate dhe boshnjake në një apartheid pjesërisht të mbyllur dhe të imponuar kuptohet me ushtrimin e dhunës. Këto rrethana që i pati imponuar pritja se diçka duhet të ndodh në të ardhmen, solli deri tek reciklimi i dhunës pas konkludimeve të marëveshjes së Dejtonit dhe pas vendimit të UE në qershor 1996, që ta njohë RFJ. Gjatë këtij rasti Brukseli zyrtar as që nuk kërkoi prej Beogradit që ta restituon autonominë kosovare, por u kufizua vetëm tek konstatimi se përmirësimi i mardhënieve ndërkombëtare mvaret prej “politikës konstruktive” ndaj pakicës shqiptare.18 Kjo qe një dështim i ngurthtë edhe për përfaqësuesit e linjës pacifiste, qe e qartë se taktika e përdorur deri më atëherë nuk solli sukseset dhe rezultatet e duhura. Me ndërmjetësimin e komunitetit katolik të shën Egidios Rugova u mundua të reagon dhe në vitin 1996 i filloi negociatat e fshehta me Millosheviçin, që pritej ta “normalizonte” shkollimin në Kosovë. Kjo marëveshje në mënyrë të drejtëpërdrejtë ua njohu legjitimitetin negociatorëve shqiptar, kuri nuk qe e praktikuar sepse popullata sërbe i kundërvihej çfardo lëshimi “Šiptarima” (kështu i quajnë Shqiptarët populli sërb për ti përbuzur dhe nënçmuar). Si përgjigje  kundër një mardhënie të këtillë negative dhe ofenduese në tetor 1997 një grup i rrinjë në Prishtinë organizuan një marshim protestues që morën pjesë afër 30.000 njerëz: policia sërbe atë u mundua ta shuan rreptësisht me forcë, atë nuk e përkrahu as vetë Rugova i cili me konstatimin se bëhet fjalë për një vepër jo të sjellshme, e vërtetoi, se sa ishte larguar prej vetë popullit të vet në Kosovë.19

(në pjesën e tretë: UÇK- Ushtria çlirimtare e Kosovës )