24. Kthesa diplomatike

    Në mes të 23. dhe 25. prillit në Uashington organizuan takimin në krye kushtuar pesëdhjetëvjetorit të Natos, që nuk dëgjohej assesi festivisht. Sipas planeve të Medlinë Ollbrajt ofenziva kundër Jugosllavisë duhej të zgjidhte çështjen kosovare para fillimit të këtij soleminiteti. Ngjarjet nuk u zhvilluan sipas mostrës së parashikuar, fitorja për zhbërjen e perandorisë sovjetike qe dëmtuar dukshëm duke u shndërruar në një botë të vërtetë të luftës dhe polemikave, i përqëndruar  tek pyetja e intervenimit tokësor në Kosovë. “ Asnjifarë paradimi ushtarak, asnjifarë darke solemne, asnjifarë vallëzimi për gratë e mbledhura të të shkëlqyeshmive,” lajmëronte Le Figaroja për takimin, që presidenti Chirac donte ta lëshonte menjiherë pas hapjes, sikurse donte me këtë ta thekson dëshprimin e vet apo mospajtimin për mënyrën se si Amerikanët i patën mënjanuar prej lojës politike propozimet e tija për caqet ushtarake në Ballkan.270 Për fat të mirë presidenti Klinton pati sukses që ta bindë që të mbetet, sepse ishte i vetëdijshëm se largimi i tij tërrë botës do tia zbulonte ndarjet brenda Natos dhe kjo do ti vinte si përkrahje e dyfishtë për satrapin Millosheviq. Ishte e qartë se duhej mobilizuar rradhët, për ta shpëtuar aleancën Atlantiko Veriroe, anëtarët e saj në mënyrë të disciplinuar e pranuan “konceptin aktual gjeostrategjik”, siq e propozuan Amerikanët, ku qenë përcaktuar detyrat e Natos në sqenën ndërkombëtare duke ia dhënë mundësinë, që të vepron “në hapsirën atlantiko-europiane dhe jashtë saj”.271 Gjatë muajëve të fundit u zhvillua një debat i gjërrë për atë se a është i domosdoshëm mandati i Këshillit të sigurimit për intervenimin humanitar kundër një shteti sovran, e tejkaluan ashtuqë, më së shumti formalisht se sa prej ndonjifarë bindje e pranuan tezën intervenuese të Uashingtonit, që gjente strehim tek e drejta natyrore. Nuk është e rastësishme që përnjiherit e firmosën edhe propozimin e Jacques Chirac-ut, sipas së cilës “Natoja i rri” do të merr përsipër si obligim, “se në rrethanat e reja të jashtëzakonshme”, do ti respekton vlerat dhe parimet e OKB-së dhe prej Këshillit të sigurimit do të kërkon pëlqimin e saj, para se do ti dërgon njësitë e veta në Kosovë. Këtë qëndrim e pati përkrahur edhe vetë kancleri gjerman Schröder-i, Francezët e shihnin apo akceptonin si një “fitore të diplomacisë së tyre” por edhe si një kritikë ndaj SHBA dhe tezës së tyre, se NATO-ja nuk mundet të jetë vetëm “qiraxhi” i Kombeve të bashkuara.272 Në këtë takim u soll vendimi për përfshirjen e Rusisë në negociatat diplomatike, e gjithë kjo fliste qartë se tek disa prej shteteve europiane në prapavijë vjenin në shprehje qëndrimet kundëramerikane të tyre. Për nga ana tjetër duhet konstatuar se, një politikë e këtillë fleksibile e SHBA solli rezultatet e duhura: Jelsini që nuk erdhi në Uashington, edhepse u kyç në Partneritetin për paqë, me 24.prill u lidh nëpërmjet të telefonit me Solanëntregoi gaditshmëri për zjgidhjen e përbashkët të problemit duke parashturar dy kushte: ripërtrirjen e rolit të OKB në nivelin ndërkombëtar si dhe bashkëpunimin dhe pjesëmarjen e Gjermanëve në negociata. Sikurse kjo nuk qe e mjaftueshme, të nesërmen e thirri edhe Klintonin, bisedoi me të më shumë se një orë duke i dhënë një hov të rri aktivtetit diplomatik në relacionet Moskë, Uashington, Bon dhe Beograd.273

    Natoja vazhdonte në mënyrë intensive bombardimet si dhe propagandën e saj njëkohësisht duke i zhvilluar negociatat, që ju prinin paralelisht Fischeri dhe Çernomirdini. Me 22.prill 1999, një ditë më vonë, kur qe qëlluar rezidenca e Millosheviqit në Dobanovce, disa kilometra larg kryqytetit, kreu sërb më se tetë orë i zhvilloi bisedat me diplomatin rus, për të gjetur rrugëdalje prej krizës, që bëhej tejet e padëshiruar për popullin sërb, sepse disa prej qyteteve më të mëdhaja nuk posedonin me rrymë elektrike dhe ujë. Çernomirdini qysh në fillim kreut sërb ia sqaroi se nuk ka ardhur si një aleat, duke u distancuar prej Primakovit dhe theksoi se arritja e kompromisit është një gjë e pakontestueshme.274 Pas mbarimit të bisedave maratonike, Çernomirdini deklaroi se Millosheviqi është i gatshëm të pranon “praninë ndërkombëtare” në Kosovë nën kontrollin e KB. Nuk ishte e qartë se a do të ishte kjo prani e armatosur apo jo, Klintoni e morri lajmin me plot qejf, duke theksuar se bëhet fjalë për një hap përpara. Shpejt e shpejt Millosheviqi u përpiq që ta sqaron, se i kishte ndërmend vëzhguesit civil, por njëherit e bërri një gjestë qetësuese, që në nivelin medial qe tejet e sukseshme: me 1.maj 1999 e pranoi Jessi Jacksonin, një politikan amerikan ku ia dorëzoi tri ushtarë amerikanë, që me 31.mars me ndihmën e Sërbëve prej Maqedonisë i grabitën-rrëmbyen  në kufirin ndërmjet Maqedonisë dhe Kosovës. Njëherit e shfrytëzoi rastin dhe presidentit Klinton ia dërgoi një letër, ku i propozonte një takim privat dhe njëherit e pranonte se në Kosovë patën ndodhur krimet kundër Shqiptarëve, duke i akuzuar njësitë paramilitare dhe jo ushtarët jugosllav.275

    Këta shenja pozitive i motivuan Rusët për të pranuar një sërrë vendimesh të rëndësishme: perendimorëve ua bënë të njohur se pajtohen me locimin e njësive ndërkombëtare në Kosovë. Kah fundi i muajit prill Amerikanët filluan të vetëdijësohen se kapitullimi absolut i Sërbisë paraqet një iluzion që ata e kërkonin, mirëpo problemi i refugjatëve i shtyri Amerikanët për ndryshimin e strategjisë dhe taktikës  për ta rritur presionin ndaj Millosheviqit që të mos i përkeqëson akoma rrethanat në rajon edhe atë e destabilizon ende. Përpos kësaj bindje në Uashington filloi të trason rrugën edhe bindja tjetër se  stabiliteti politik i disa shteteve anëtare të Natos ka prioritet  se sa bombardimi  apo obligimet “humanitare” të Natos.276 Siç shihet pra prej burimeve relevante si dhe literaturës ndërkombëtare erdhi deri tek ndryshimi i taktikës dhe inkuadrimit të Rusisë në procesin e negociatave – riformulimi i planit paqësor prej Rambujesë. Moska ishte e gatshme për një aktivitet të këtillë diplomatik, sepse dëshironte ta forcon pozitën e saj ndërkombëtare, duke rruajtur një sasi të vogël të ndikimit politik në Ballkan duke i larrë mëkatet e saja financiare për tetë milardë dollarësh amerikan, që i pati fituar prej Fondit ndërkombëtar monetar.277 Me 27.prill Strobe Talbott-i në kryeqendrën ruse zhvilloi bisedat e “sukseshme dhe konstruktive” me Igor Ivanovin dhe Viktor Çeromirdinin. Me qejfin e Jelsinit ( ky sërish vendosi kontakt nëpërmjet të telefonit me Klintonin) vazhduan me 3.maj në Uashington me pjesëmarjen e Al Gorit dhe vetë presidentit. Si një hap tjetër i domosdoshëm paraqiste udhëtimi i Al Gorit në Europë, duke pasur për detyrë përforcimin e unitetit të aleatëve si dhe motivimin e Gjermanëve për vazhdimin e politikës siq e kishte parashtruar Joschka Fischeri. Gazeta franceze shkruante se “Ardhmëria e sigurisë europiane”, duke e interpretuar qëndrimin që qe i përhapur tek rrethet zyrtare franceze, “mvaret prej Moskës.”278

    Për finishimin e propozimit të kompromistë duhej formalisht fituar edhe përkrahjen e klubit të shteteve më zhvilluara në botë, që patën një takim për këtë çështje aq të rëndësishme, duke i përfshirë gjashtë shtetet anëtare të Natos, përpos tyre dhe Japoninë dhe Rusinë. Në Petersberg në afërsi të Bonit në një hotel luksoz që e përdor qeveria gjermane për takimet e shumta me përfaqësuesit e huaj, me 6.maj 1999 përfaqësuesit e C-8 e përkrahën versionin e planit të Fischerit, që e parashikonte ndërprerjen e hë për hë të zjarrit, tërheqjen e njësive ushtarake sërbe dhe njësive paramilitare prej Kosovës, por njëherit edhe çarmatimin e UÇK-së. Kosova përkohësisht duhej të kalonte nën administrimin  “ushtarak dhe civil” – Naton nuk e përmendën dot -, që formalisht duhej ta kontrollonin Kombet e bashkuara. Një zhvillim i këtillë i ngjarjeve do ta mundësonte kthimin e refugjatëve në atëdhe si dhe veprimin e lirë të orgnaizatave humanitare si dhe fillimin e procesit politik, që Kosovës do tia mundësonte vetëqeverisjen në bazë të marëveshjes së Rambujesë si dhe parimeve që garantonin sovranitetin dhe integritetin teritorial të federatës jugosllave.279

    Kjo marëveshje që si zakonisht e patën formuluar në një mënyrë të shpejtuar, përmbante edhe patjimin e qetë të Rusisë dhe kërkesën e Natos për praninë e njësive ushtarake  në Kosovë, njëhehrit edhe pajtimin e SHBA për rolin e Këshillit të sigurimit tek zgjidhja e krizës, siq e dëshironte Moska. Këtë kompromis e pranuan në Uashington pas një deabti të gjërë, që e kushtëzoi kundërshtimi i Pentagonit dhe Kongresit, për përfshirjen e OKB në këto procese si dhe lëshimi i planeve për praninë e Natos në Sërbi.280 Kur u morr vesh se diplomacia ruse qe aritur pajtimn me perendimin, Millosheviiqi menjiherit lidhi kontakte me Bonin, njëherit duke propozuar për largimin e njësive ushtarake dhe policore prej Kosovës për këmbim për ndërprerjen e sulmeve ajrore. Këtë inisijativë  Jamie Shae-i e refuzoi me përdorimin e një metafore, që kishte të bënte me një shtetas të shquar amerikan prej shekullit të kaluar (bëhej fjalë për njeriun më të shpejtë në Amerikë “duarrshpejtin”), kreu sërb duhej ta dinte se kurri nuk do ti shkonte për qejfi  “mjeshtër i një diplomacie të re me metaforizimin e Houdinit amerikan)”.281 Për ta theksuar vendosshmërinë e tyre për vazhdimin e bombardimeve ajrore Amerikanët u inkuadruan tek aktiviteti ushtarak me një sërë avionash të rrinjë; nëse në fillim pjesëmarja e tyre në operacionin Allied Force arrinte afër 60 % përqindë, në fund ishte 80 % përqindë. Në realitet kjo rritje fliste për dobësinë e SHBA: dallimet si dhe përçarjet evidente brenda Natos qenë aq të mëdha, që krerëve të tyre i shtyenin për përdorimin e më shumë sulmeve bombarduese, sepse ishin të vetëdijshëm dhe kishin frigë, se nuk do të mundnin aq lehtë të fitonin pajtimin për rripërtirjen e tyre, nëse do ti ndërprisnin për një moment.282

    Përderisa zhvilloheshin negociatat, fitorja për Kosovën shënonte epizode të reja tragjike. Me 2.maj 1999 në pjesën veriperindomre të Sërbisë qe rrëzuar një avion amerikanë F-16, që e vërtetonte faktin, se mbrojtja kundërajrore sërbe akoma ishte e rrezikshëme për Naton. Edhe në këtë rast për një kohë shumë të shkurtë njësitë speciale amerikane e patën kërkuar dhe gjetur kolegun e tyre të rrëzuar në teritorin jugosllav, më pastaj për shkak të rrezikut permanent avionët qenë të detyruar të flutornin në lartësi prej 5000 metrash dhe të detyreuar për pësimin e shumë e ma shumë “dëmeve anësore”. Përkundër kësaj  si as në një luftë më parë nuk ekzistonte kontrolli dhe zgjidhja e caqeve, që ti mos shkelinin konventat e Zhenevës, me 1.maj e qëlluan një autobus, përderisa e kalonte urrën në afërsi të Prishtinës, duke shkaktuar vdekjen e tridhjetë personave; me 3.maj një aksident identik ngjau në rrethin e Pejës ku jetën humbën dhjetë civilistë. Me 14.maj sërish ngjau bombardimi i gabuar, që shkaktoi vrasjen e 87 viktmave ku qenë gratë, pleqët dhe fëmijët. “Dëmin anësor” zëdhënsit e Natos herë pas here e patën arsyetuar me keqardhjen dhe me konstatimin e hidhur se nuk duhet sjellur në pyetje qëllimi i parashtruar: çlirimi i Kosovës. Për këtë detyrë madhore zëdhënsi i Shtëpisë së bardhë Joe Lockart-i u shpreh kështu qartë dhe prerasi: “Sërbët jashtë, Natoja brenda”.283

    Që ta dobëson moralin e Sërbëve, Natoja nuk kujdesej më saktësisht më për caqet e saja se çka duhej të qëllonte, duhe haruar në tezën e saj fillestare, se intervenimi nuk është i detyruar kundër popullatës, por kundër Millosheviqit. Një muaj pas fillimit të ofenzivës UE dhe Natoja i shpall embargon e naftës kundër Jugosllavisë dhe kështu e ngushtuan, edhepse pjesërisht, tregëtinë me karburantet e naftës ku vjelnin profitet e bajme jo vetëm ndërmarjet ruse por edhe ato greke dhe amerikane. Shumë shpejt filluan ti sulmojnë edhe rafineritë dhe magazinet e naftës, duke e shkatruar lëndët e para, që memzi i patën shitur.284 Me 1.maj 1999 për së pari herë i bombarduan dy termoelektranat, ku për shkak të kundërshtimit të presdientit Chirac nuk i përdorën  bombat eksplodive shkatruese, por bombat prej grafiti (CBU-94), ku secila peshonte afër dy tonë e gjysë: eksploduan në cakun e zgjedhur, dhe me shiritat e tyre shkaktuan një kontakt të shkurtër në sistemin elektrik, duke mos shkaktuar dëm tjetër (përpos përhapjes së pluhurit kancerogen). Ky tip i rri i armëve e përdorën në vazhdim edhe katër herë dhe në pjesën e madhe të Sërbisë, Vojvodinës dhe Republikës Sërbska  rramjen e rrymës elektrike si dhe ujit, që qe i përkohshëm, por në mesin e njerëzve pati ndikim efikas: për së pari pas dhjetë vite luftrash shumica e popullit sërb përjetoi të gjitha këto të këqija në lëkurën e vete. Edhe operacioni Allied Force deri më atëherë për ta ishte i padhimbshëm, sepse për së pari herë në histori ndodhi, siq u shpreh gjenerali Clark, se gjatë kampanjës ajrore “të dashuruarit në errësirë shëtitnin pranë bregut të lumit, dëfreheshin nëpër kavarnat dhe vështronin zjarret artificiale”.285 Në Bruksel dhe Uashington ishte e qartë, se duhej sulmuar me tërrë fuqinë dhe duhet pajtuar me “dëmin anësor”, që kriza të mbaronte sa më shpejt. Me 7.maj avioni i Natos e hodhi një kasetë bobme mbi Nishin njërin prej qendrave më të rëndësishme hekurdhore në Ballkan, që vrau 12 njerëz dhe lëndoi afër 50 të tjerë. Një hov më të madh pati edhe sulmi në Beograd, ku tri lloje të tipit JDAM (Joint Direct Attack Munition), të pajisur me pilotët automatik dhe të lidhur me satelitët, e qëlluan ambasadën kineze. Në këtë sulm jetën e humbën tri gazetarë dhe u lënduan afër 12 të tjerë(në mes tyre edhe disa prej diplomatëve), Pekingu e vlerësoi si një aktivitet të planifikuar ushtarak. Solana deklaroi: “kjo paraqet katastrofën”, që posa e kishin lajmëruar për ngjarjen. “Kjo që ndodhi paraqet të keqen më të madhe:vetë shkatrimi i ambasadës ruse në Beograd paraqet më të keqen.”286 Ky incident në shumë qytete kineze shkaktoi një sërrë manifestimesh kundëramerikane, që nuk kishte pasur prej kohëve të revolucionit kulturor në pjesën e dytë të viteve gjashtëdhjeta. Arsyetimet e Natos si dhe vetë presidentit Klinton për shkak të “gabimeve tragjike” nuk mjaftuan, sepse ishin jo të kujdeshsme: për një kohë fare të shkurtër qenë ofruar tri versione për atë që ndodhi. Në fund dominoi versioni, sipas të cilit kishte ardhur deri tek gabimi, sepse CIA posedonte me hartat e vjetrra të Beogradit dhe nuk e dinte, se në këtë ndërtesë nuk gjindet Direkcioni federal për furnizimin ushtarak.287 Kjo assesi nuk i bindi gazetarët perendimor si dhe ekspertët tjerë, që punonin në bazën ushtarake në Aviano: sipas tyre në kartat figuronte ambasada kineze e nënvizuar qartë dhe kjo ishte për çudi se Amerikanët silleshin se nuk dinin gjë. Këtë sulm e realizoi avioni B-2 Stealth dhe për të nuk qenë të informuar  aleatët europian, qe i organizuar për shkatrimin e qendrës për përgjim dhe komunikim, që e patën organizaur Kinezët në ndihmë regjimit të Millosheviqit. Ky sistem qe i aftësuar për prognozimin e sulmeve ajrore në Beograd si dhe si lidhje në teren në mes njësive ushtarake dhe gjeneralshtabit, ku këto mjete qenë demoluar.288 Në opinion filloi të qarkullonte edhe versioni i dytë – sipas të cilës në mesin e spiunëve amerikanë në Beograd vepronte një agjent dyfish, që kishte përpiluar një aktivitet të planifkuar, njëfarë propagande kundër lidershipit politik dhe ushtarak të SHBA, që kishin për qëllim që OKB ta merrte përsipër misionin për shpëtimin e fundit të kësaj krize në Ballkan. Po të njëjtin mendim e ndante edhe qeveria kineze, që vazhdonte të mbronte tezën, se epizodi kosovar mundet fatmirësisht të përsëritet në sulmin e ngjashëm kundër Kinës, në “mbrojtjen” e pakicës muslimane në Xinjang apo asaj budiste në Tibet.289 Një mendim i këtillë e komplikoi tanë gjendjen, sepse Kina posedonte me çelsin kryesor deri tek rezoluta e Këshillit të sigurimit për Kosovën, që ishte e domosdoshme për zjgidhjen e krizës. Edhepse ky plan i merte në shqyrtim qëndrimet e Pekingut, pas sulmit të ambasadës dukej shumë rrëndë, se këtë të fundit do ta përkrah.290

    Për ta bindur opinionin publik për atë se sa me rëndësi është vazhdimi i sulmeve ajrore, State Departmenti me 10.maj 1999  e publikoi një deklaratë për shtyp, ku theksohej, se në Kosovë u humbën afër 100.000 Kosovarë, prej tyre qenë të vrarë 4600.291 Ky lajm nuk i deplasoi ato të tjerat, që qenë të përhapura po të njëjtën ditë ku avionët e Natos i hodhën në Detin Adriatik bombat që nuk i përdorën mbi Jugosllavi. Këto veprime faldiale dhe “dëmi anësor”, që grumbullohej herë pas here  assesi nuk mbetën pa shkaktuar pasoja serioze. Për shkak të kritikave ndërkombëtare kah mesi i majit Shtëpia e bardhë qe detyruar ti ndalon përdorimin e bombave kasetore si dhe vazhdimin e sulmeve në Beograd.292 Kjo assesi nuk e luhati bindjen se regjimin sërb duhet mposhtur me të mirë apo me të keqe, kjo shihet qartë edhe prej një deklarate të Wesli Clarku-t e dhënë me 23.maj 1999. Në të parashihej  se Natoja në të ardhmen e afërt “ do ti rritë dhe saktësisht përcakton listën e caqeve, që duhet goditur në Jugosllavi”. Për ti bindur kundërshtarët se e flet të vërtetën, këtë e vërtetoi ardhja e 24 avionëve amerikan F/A-18D në bazën ushtarake Taszar, që e ofroi në disponim qeveria hungareze.293

    Me 27.maj Natoja realizoi afër 741 sulme dhe kështu dukshëm e rriti presionin ushtarak duke iu bashkangjitur edhe ai psikologjik. Po të njëjtën ditë prokurorja e gjykatës së Hagës Louise Arbour e shpalli fletarrestin kundër Millosheviqit dhe katër përfaqësuesve tjerë të regjimit, që në saje të dokumentacionit, që javëve të fundit e kishte fituar prej qeverisë franceze, britanike, gjermane dhe ameirkane e akuzonte për krimet e bërra kundër njerëzimit si dhe shkeljes flagrante të marëveshjeve ndërkombëtare për të drejtën e luftës. Kjo akuzë e paritur tek kreu sërb shkaktoi neveri dhe njëherit ndikoi tek kthesa politike, sepse qeveritë e njëjta kishin kujdes që gjatë luftës në Bosnje dhe Hercegovinë kujdeseshin mirë, që të mos përfshihet Millosheviqi tek veprimi i gjykatës. Kjo fliste qartë se në ç’farë shkalle kishte ndikuar kriza jugosllave (si dhe ajo në Runadë) tek zhvillimi i së drejtës ndërkombëtare.294 Në Beograd këto akuza i vlerësonin si të pakuptimta dhe në shtyp lejuan që zonjën Louise Arbour ta shpallin si një “kurtizanë”; me këtë vendim nuk pajtoheshin edhe vetë Rusët, sepse besonin se bëhej fjalë për një potezë e kushtëzuar politikisht, që dukshëm e vështirësonte procesin politik. SHBA e bënë të ditur se kjo akuzë nuk do ti pengon negociatat direkte me Millosheviqin, dhe kështu e shprehën pragmatizimin e tyre: ky qe njëri prej shkaqeve kryesore, me anë të cilit pati shpejtuar zonja Arbour. Sipas mendimit të disa analistëve ajo shpejtoi tek shpallja e saj sepse kreut sërb i kishin premtuar amnestimin nëse do të bashkëpunonte dhe lëshonte pe për gjerat që prisnin të ndodhin në vazhdim.295