25. Negociatat e fundit

    Në prapavijë zhvillohej aktiviteti i dendur diplomatik, që kishte për qëllim konsolidimin e marëveshjes prej Petersburgut dhe përgaditjen e rezolutës së Natos, për ta fituar përkrahjen, sa më të madhe të opinionit ndërkombëtar. Me kërkesën e Çernomirdinit, i cili nuk donte të mbetej vetëm si “kurir” në mes Sërbëve dhe Aleancës Atlantiko-Veriore, sipas politikës së UE qe i përfshirë në negociata edhe premieri finlandez  Martti Ahtisaari. Në opinion qe i njohur si një ndërmjetësues i sukseshëm, i cili mëse 13 vite u mundua për arritjen e paqës në Namibi, si dhe njohës i mirë i Ballkanit, sepse gjatë viteve 1992-1993 qe bashkëpunëtor i Cyruse Vancea-it dhe David Own-it.296 Në pjesën e dytë të majit diplomatët europianë zhvilluan një sërrë takimesh dhe aktivitetesh diplomatike në Helsink, Bon dhe Moskë, ku shumë shpejt e gjetën gjuhën e përbashkët. Parashtrohej pyetja se në ç’mënyrë mundet bindur Millosheviqin, ku Çernomiridini në mënyrë simbolike e shprehu pajtimin me bashkëbiseduesit, duke e lënë një karrige të shprazët. Me kërkesën e zonjës Ollbrajt, që inzistonte, se njësitë e Natos duhet të paraqesin “zemrën” e njësive ndërkombëtare në Kosovë, kreu sërb u përgjigj me kokëfortësi: e përsëriste se nuk do të zhvilloj negociatat, përderisa nuk do të ndërpritet sulmi ajoror kundër Jugosllavisë, si dhe nuk do ta pranon diktatin e Natos për praninë e njësive të saja në Kosovë.297

Jelsini assesi nuk e kishte harruar përkrahjen e Millosheviqit ofruar puçistëve moskovit gjatë viteve 1991 dhe 1993, me 13 maj vendosi për një hap të rëndësishëm: e largoi Primakovin prej postit të premierit dhe prej pushtetit e largoi njeriun, i cili sipas mendimit të analistëve të huaj dhe vendas qe njëri prej njerëzve më kritik ndaj politikës së jashtme amerikane. Këtë potezë politike Jelsini e bërri për shumë shkaqe, menjiherit e dërgoi Çernomirdinin në Beograd, që në bashkëpunim me Ahtissarin ta bindnin Millosheviqin, që ti zbusë qëndrimet e tija. Bisedat vazhduan edhe me 19.maj dhe qenë shumë të tensionuara, sepse shprehnin dëshprimin e lidershipit jugosllav për shkak të vetëdijes së “imponuar”, se diplomacia ruse mardhëniet e saja me Perendimin nuk mendon assesi ti prish dhe interesat e saja ti nënshtron interesave sërbe. “Populli rus dhe Kisha janë akoma me ne,” me një cinizëm të hidhur shprehej kryekrimineli Zheljko Razhnjatoviq- Arkani, “lidershipi që është properendimor dhe gjërrat i shqyrton nëpërmjet të dolarëve, dhe as gjë më shumë.”298

    Në fund të muajit maj nënpresidenti i SHBA Al Gori i shfrytëzoi mardhëniet e tija të shkëlqyeshme me Çernomirdinin dhe nëpërmjet të tij ia dërgoi Millosheviqit një mesazh në formë ultimatumi, ku i kërcnohej për invadimin tokësor në Kosovë. Rusia nga ana e saj e pati lajmëruar apo njohur, se në Këshillin e sigurimit do ta përkrah një ndërhyrje të Natos dhe kështu direkt do të ndikon tek tejkalimi i kundërshtive brenda aleancës. Pajtimi i saj do ta mundësonte që të formohet një “koalicion i shteteve aleate” nën prirjen e SHBA dhe Britanisë së Madhe, ku do të inkuadroheshin edhe shtete tjera me qëllim që të organizojnë sulmin tokësor ndaj federatës jugosllave.299 Me bashkëpunimin e shërbimeve sekrete gjermane, ruse dhe jugosllave në negociata e patën përfshirë edhe finansierin suedez Peter Castenfeltin, që morri një sërrë aktivitetesh në relaciopn në mes Bonit, Moskës dhe Beogradit; këtu pati me Millosheviqin biseda, që zgjatën katër ditë dhe qenë tejet të rëndësishëm.300 Kurr e pa Millosheviqi se nuk arriti qëllimet e veta, për të shkaktuar grindjet dhe ndarjet brenda Natos,  edhepse kjo e fundit vazhdoi me shkallëzimin e denjtë të sulmeve të saja kundër caqeve në Jugosllavi, dhe kur kreut sërb filloi ti lëkunden këmbët e pushtetit famëkeq – tek varrimi i të rrënëve në disa qytete sërbe erdhi deri tek incidentet e ndryshme, tek rezervistët e thirur deri tek dezertimi -, më 28.maj 1999 pas një takimi tjetër me Çernomirdinin parimisht Millosehviqi e pranoi propozimin e marëveshjes paqësore. Gjatë ditëve të ardhëshme bisedat vazhduan edhe mëtej dhe mbaruan me zgjidhjen, që nuk ishte e tillë, siq e pati parashikuar Natoja në fillim të intervenimit të saj, edhepse tek elementet e saja kryesore nuk pati ndryshime të thella. Me 2. qershor tekstin që e patën formuluar Ahtisaari, Çernomirdini dhe Talbotti dhe po të njëjtën ditë ia prezantuan Millosheviqit, i përmbante të gjitha pikat elementare prej Rambujesë, prej saj qenë larguar parimisht vetëm në dy pikë: njësive ushtarake të Natos nuk ua garantonte lëvizjen e lirë në mbarë teritorin jugosllav, theksohej roli kryesor i Kombeve të bashkuara tek administrimi i “ i përkohshëm” Kosovës si dhe me këtë vetëm në nivelin simbolik sërish ngritej jurisdiksioni ndërkombëtar.  Njëherit i njihej “sovraniteti dhe tërrësia e RFJ”, parashihej çarmatimi i UÇK-së si dhe prania direkte e njësive ruse në Kosovë.301

    Ahtisaari dhe Çernomirdini qenë të befasuar se pas katër orë bisedash intenzive Millosheiviqi e pranoi marëveshjen, në realitet shiquar çka e kushtëzoi atë për një sjellje të tillë, deri më sot mbetet për analistët perendimor diçka enigmatike. Shumica prej tyre e theksonin se bërri lëshime, se qe i vetëdijshëm, që Alenaca Verioro-Atlantike, përkundër problemeve interne, e rruajti unitetin e saj: bile as Greqia nuk bërri asgjë, që ti ndërpresë sulmet bombarduese, edhepse e përkranin intervenimin e Natos vetëm 2 % përqindë të qytetarëve grek.302 Millosheviqi u gjet para koalicionit të 13 shteteve, që morën pjesë në ofenzivën  me 1.200 avionë, të aftë që në ditë ti realizojnë mëse 300 fluturime. UÇK-ja në terren filloi të aplikon një strategji më aktive, me ndihmën e shoqatës Military Professional Resources gjatë kësaj kohe e riorganizoi kreu i saj i rri Agim Çeku, ish gjenerali i Tuxhmanit dhe njëri prej aktorëve kryesor në operacionin “Stuhia”.303 Në fund të majit me 4.000 ushtarë që kishte përkrahjen e njësive shqiptare dhe amerikane, filloi të vepron prej teritorit shqiptar, kjo e shtyrri korpusin e armatës së 3-të, që të përqëndrohet në kufi duke i ikur sulmeve ajrore të Natos. Përpos kësaj dëmi i shkaktuar prej bombardimeve të Natos qe i madh si në infrstrukturën sërbe si dhe rrugët: të gjitha rafineritë e naftës qenë të shkatruara, të shkatruara plotësisht apo në gjysë qenë edhe 14 termoelektrana, 63 urra, gjysma e rezervave ushtarake dhe civile të naftës si dhe disa qendra industriale. Sërbia u gjet para një shkatrimi sistematik të objekteve ekonomike, sepse në mbarim të muajit ndërhyrjet ajrore qenë më intenzive. Pas incidentit në ambasadën kineze në Beograd dy javë nuk qe kryeqyteti i bombarduar. Me 20.maj sërish u bë caku i sulmeve ajrore, ku u dëmtuan ambasadat suedeze, spanjolle dhe norvegjeze si dhe spitali civil, ku jetën e humbën katër njerëz.304

    Në vazhdim prej ditës në ditë filluan të grumbullohen shenjat që paralajmëronin invazionin e mundshëm në Kosovë, edhepse kjo ishte si rrjedhojë jo e vullnetit të vërtetë politik, por një akt veprimi provizor. Këshilli i ambasadorëve të shteteve anëtare të Natos me 25.maj 1999 vendosi, që ta rritë numrin e ushtarëve në njësitë e KFOR-it, që ishin prezent në Maqedoni, në 50.000 ushtarë, Senati amerikan e autorizoi presidentin Klinton, që mundet lirisht ta përdorë të drejtën për të urdhëruar përdorimin e njësive tokësore pa mos pasur pajtimin e Kapitolit. Me 27.maj  Time-si e publikoi lajmin, se vetë presidenti mendon për pjesëmarjen e 90.000 ushtarëve amerikan të këmbësorisë në invazionin në Kosovë. Po të njëjtën ditë në Bon u takuan fshehurazi  ministrat e mbrojtjes ai gjerman, francez, italian dhe amerikan, që të mirren vesh se si do të veprojnë më tej. Përfaqësuesi i Britanisë së Madhe e mbronte tezën për invazionin e menjëhershëm, përderisa francezët, italianët dhe Gjermanët ishin tejet të rezervuar, sepse e kishin të qartë, se opinioni publik nuk e parapëlqen një politikë e këtillë. Pas një debati shtatëorësh dominoi teza, se brenda një jave duhet sjellur vendimin, nëse invazioni tokësor do të fillon ditët e para të shtatorit, përgaditjet për të duhet filluar në fillim të qershorit. 305 Uashingtoni zyrtar gjeneralit Clark me 31.maj i dha leje që ta zgjëron rrugën  që shpjente prej Durrsit për në Kukës, një qytet në kufi me Kosovën, nëpërmjet të së cilës shpinte kalimi më i mirë për në Kosovë. Majën e të gjithë kësaj e prezantoi fjalimi i presidentit Klinton i mbajtur me 2.qershor 1999 në Akademinë Ajrore Ushtarake në Kolorado, ku deklaroi, për realizimin e objektivave të saja SHBA janë të gatshme ti përdorin të gjitha opsionet që i kanë në disponim. Tek kjo ai e llogariste edhe përkrahjen e shteteve aleate brenda Aleancës Atlantiko Veriore, sipas nevojës qe i gatshëm të vepron edhe pa ta: “Marëveshja në Nato është me rëndësi,” me 2.qershor theksoi Sandy Berger një grupi të politologëve dhe gazetarëve eminent, që i ftoi në bisedë në Shtëpinë e Bardhë, “nuk është i domosdoshëm. Me Naton dëshirojmë të shkojmë përpara, assesi nuk mundet të na pengojë edhe vetë të mos shkojmë përpara.”306 Shkaku kryesor pse Millosheviqi rra dakord për marëveshjen, nuk qe kërcnimi me anë të invazionit. Sipas dëshmimit të Martti Ahtisaarit kreu sërb nënshkroi marëveshjen e fshehtë me krerët ushtarak rus, që nuk ishin assesi të inspiruar ndaj politikës dështuese të Çernomirdinit. Tek kjo kreu sërb i shfrytëzoi lidhjet prej kohërave të regjimit komunist, që gjatë viteve të fundit për shkak të shumë punëve të fëlliqta në mes rretheve ushtarake beogradase dhe moskovite si dhe shërbimeve sekrete. Kjo marëveshje parashikonte ndërhyrjen e njësive ruse, që do ta pushtonin Prishtinën dhe pjesët veriperendimore të Kosovës, ku do të përqëndroheshin Sërbët e Kosovës duke e detyruar bashkimin e saj me vendin amë. 307 Ndarja sipas çelsit etnik, për të cilën mundoheshin ta praktikonin për gjatë kohë Dobrica Qosiq si dhe përfaqësuesit tjerë të intelegjencisë beogradase, përpos qendrave të shenjta kosovare, Sërbisë do ti takonin edhe minierat më të pasura me minerale, për Rusinë kjo do të paraqiste një sukse të madh. Millosheviqi bërri një gabim strategjik kur vendosi që të kërkon mbështetjen e palës ruse, siç e thekson edhe Martti Ahtisaari në kujtimet e tija, prej Perendimit do të fitonte më shumë që do të rrezistonte edhe ndonjë ditë më shumë dhe sikurse me sytë mbyllur ti besonte paktit të fshetë me qarqet ushtarake moskovite.308

    Me 3.qershor 1999 kuvendi sërb në mbledhjen e çregullt e pranoi planin paqësor, që ishte kompatibil me planin e grupit G-8, por përmbante një shtesë të rëndësishme. Tërthorazi e theksonte aleancën e Natos si një organizatë ushtarake, që duhej “të kontribonte” një pjesë të duhur të njësive për pushtimin e Kosovës.309 Kundër votuan vetëm radikalët dhe paralajmëruan largimin e Sheshelit dhe tjerëve prej qeverisë (mirëpo premieri sërb me anë të dekretit e ngriu). Kërkesat e Natos parimisht qenë konfirmuar, aleanca vendosi që të vazhdon me sulmet bombarduese, derisa të bëhej e qartë, se si do të largohen njësitë sërbe prej Kosovës dhe kurri. Për këtë me 5.qershor në Maqedoni zhvilluan bisedat përfaqësuesit e ushtrisë jugosllave dhe KFOR-it, që u treguan tejet të koklavitur sepse të parët u munduan rrjedhave tua ndryshojnë kahjen por më kot.  “A kishte qenë marëveshja e Beogradit vetëm një blef?” në pjesën hyrëse të gazetës romake La Repubblica parashtronte pyetjen gazetari i njohur italian.310 Me 7.qershor në malin e Pashtrikut ndodhi një incident erdhi deri tek ndeshja në mes UÇK-së dhe njësive jugosllave, me çka ushtria sërbe pësoi humbje të mëdhaja dhe qe e detyruar të bëjë lëshime të duhura. Ky operacion qe i njohur me emrin “Shigjeta” nga ana e UÇK-së. Edhepse Natoja, duke e marrë parasysh deklaratën e sekretarit amerikan për mbrojtje Cohen-it, se assesi nuk ka ndërmend të bëhet krahu ajror i UÇK-së, e shfrytëzoi rastin dhe me katër bombarderë i sulmoi njësitë sërbe, që qenë të detyruar ti lëshonin vendqëndrimin. Pasojat qenë menjiherit evidente, ky sulm shkaktoi 224 të vdekur, që qenë të “bërrë pluhur e hijë”, siç deklaroi një oficer perendimore.311 Pas këtij sukesi pala jugosllave me gjeneralin e KFOR-it Mike Jaksonin me 9.qershor 1999 në Kumanovë nënshkruan marëveshjen për largimin e forcave sërbe prej Kosovës me një afat prej 11 ditësh.312 Në vend të tyre duhej të vinin njësitë e Natos (afër 50.000 sish), të ndara në pesë zona nën udhëheqjen e SHBA, Britanisë së Madhe, Francës, Gjermanisë dhe Italisë. Me 10. qershor Natoja pas 79 ditëve të bombardimit i përfundoi sulmet, ashtuqë Këshilli i Sigurimit e firmosi rezolutën 1244, ku Kina nuk votoi fare por u mirëmbajt. Kjo rezolutë e legalizoi operaciinin e Natos si dhe autorizoi  vendosjen e njësive ndërkombëtare në Kosovë, që duhej të garantonin “me të gjitha mjetet” paqën. Kofi Ananit ia ndau përsipër detyrën, që ta emëron  përfaqësuesin e saj special, i përgjegjshëm për organizatën e administratës civile në Kosovë (United Nations Interim Administration Mission - UNMIK-un). Si parakusht për mirëmbajtjjen e saj qeveria kineze kërkoi që të nënvizohet  roli specifik, që  e kanë KB tek zgjidhja e krizave ndërkombëtare. Bëhej fjalë për kritikën e ashpër ndaj SHBA, që Uashingtoni e gëlltiti heshturazi, sepse Europianët ma me plot qejf e përkrahën.313