29. Kosova Lindore

    Në këtë drejtim mundimësisht tentonin të vepronin si Sërbët ashtu edhe Shqiptarët shkruanin mediat prestigjioze ndërkombëtare. Ndaj ngjarjeve në Mitrovicë, Shqiptarët e Kosovës lindore reaguan ashtu saqë filluan me sulmet e veta në rajonin e demilitarizuar, i cili sipas premisave të “marëveshjes teknike” të Kumanovës, i nënshkruar në mes Natos dhe UJ me 9.qershor 1999, rridhte gjatë kufirit kosovaro-sërb, për ti penguar konfliktet në mes UJ, NATO-s dhe TMK-së.363 Në pjesën jugore të Kosovës lindore,  nga secila anë e kufirit, zgjatej një zonë e demilitarizuar pesë kilometra e gjërë dhe 80 kilometra i gjatë, i ndarë në tri cona, ku jetonin 70.000 deri më 80.000 Shqiptarë, që kishin pasur gjatë tërë historisë kombëtare shqiptare lidhje të ngushta me Kosovën, sepse shekuj me rradhë kishin qenë pjesë e një “vilajeti” në aspektin teritorial, administrativ dhe ekonomiko-politik. Pas luftës së dytë botërore pushteti sërb i Beogradit e bëri korigjimin e kufirit në favor të Sërbisë, sepse dëshironte ti mbronte “interesat nacionale Sërbe” duke ngritur lidhjen rrugore dhe hekurdhore në mes Beogradit dhe Shkupit, sepse shumë analistë dhe historianë perendimor vinë deri tek konstatimi, se ky teritor tradicionalisht kishte qenë ndër shekuj djepi i nacionalizmit dhe atëdhetarizmit shqiptar – pjesë e Shqipërisë etnike.364

    Pas mbarimit të sulmit të Natos në Sërbi, ku banorët e Kosovës Lindore poashtu si dhe populli kosovar kishin qenë caku i sulmeve të soldateskës sërbe, në Luginë mbeti prezente policia me “njësitë speciale të saja”, që Shqiptarët i akuzonin se i shkelin haptazi dhe me qëllim të drejtat e njeriut. Ekzistimin e një “stomaku të butë” në Kosovën Lindore e shfrytëzoi krahu militant i UÇK-së nën prirjen e Sami Azemit në mbarim të janarit 2000, ku u themelua Ushtria Çlirimtare për Preshevë, Medvegje dhe Bujanovc (UÇPMB), me qëllim të mbrojtjes së popullit të “Kosovës lindore” para terrorit dhe dhunës sërbe.  Shkaku kryesor për një vendim të këtillë qe vrasja e dy vëllezërve shqiptar nga ana e policëve kur ata ktheheshin prej pyellit, duke u revanshuar ndaj krismave që ndodhën disa ditë mëparë në mes tyre dhe Shqiptarëve. Me 26.janar në varrim për së pari herë u paraqit grupi i armatosur të veshur me uniforma të gjelbërta. Me shenjat ku qëndronte shqiponja dykrerëshe në fushën e zezë, duke treguar lidhshmërinë me ish UÇK-në e demobilizuar.365

    Një muaj më vonë në afërsi të Preshevës organizuan pritën, ku mbeti i vrarë një policë dhe tre të plagosur.  Njësitë speciale sërbe kundër këtij akti u përgjigjën me ndërmarjen e një aktiviteti të gjërë represiv, përderisa në kufi me Kosovën filloi ta grumbullon ushtrinë Jugosllave. Ky fakt, sidomos “teza e parashtruar gjërë e gjatë”, se guerila shqiptare dëshiron apo ka për qëllim çlirimin e të gjitha trojeve etnike shqiptare nën pushtetin sërb, shkaktuan huti tek qarqet e larta zyrtare të Natos, në rradhë të parë tek Amerikanët, që në Ballkan nuk dëshironin akoma më thellë të ngatroheshin me një “avanturë të rre  romantike” – siç u shpreh gjatë vizitës së tij në Tiranë Wesly Clarku- duke pasur frigë se gjatë këtij viti zgjedhor mos të kishin pasur viktima në mesin e ushtarëve.366 Në qarqet e ndryshme ndërkombëtare (ato politiko-diplomatiko-ushtarake dhe analitike) të ashtuquajturin fenomen të “Luginës së Preshevës” apo “shpërthimin e një vatre të re të krizës” e interpretonin në mënyra të ndryshme: disa theksonin, se “ekstremistët shqiptar” mundohen ta rringjallin taktikën që qe e sukseshme në Kosovë, me sulmet e ndërmara kundër policëve sërb dëshironin ta ngacmonin ndërhyrjen represive të Beogradit, duke detyruar ndërhyrjen e Natos. Të tjerët e mbronin qëndrimin se vetë Millosheviqi dëshiron që në Luginën e Preshevës të krijon një vatër të re të krizës dhe konfliktit duke u treguar politikanëve perendimor, se akoma është i rrezikshëm, nëse nuk do t’ia njohin rolin e rëndësishëm politik në Ballkan. Të tretët dyshonin se Sërbët kanë për qëllim “krijimin e një Somalie të rre”, duke e nënçmuar dhe detyruar SHBA që ta lëshojnë Ballkanin, e gjtihë kjo do ti epte një gjestë vdekjepruese Aleancës Veriatlantike. Ishte tejet e qartë se Europianët edhe kësaj rradhe nuk dinin se si të vepronin, nëse do të liheshin nën mëshirën e ngjarjeve dinamike në Ballkan.367

    Hashim Thaçi dëshironte të krijon një hapsirë manovruese brenda realitetit kosovar duke i rruajtur mardhëniet e mira me Amerikanët, në ngjarjet e Luginës së Preshevës që prej fillimit pati një qëndrim refuzonjës duke i karakterizuar si “një provokacion”. E kishte të qartë se Shqiptarët e Kosovës shumë shpejt mundet ta humbin pjesën veriore të Kosovës, duke përfshi qytetin e Mitrovicës dhe minierën Trepça, nës do të hapej çështja e kufirit në “Sërbinë jugore” apo në “Kosovën Lindore”.368 Shumë analistë ndërkombëtarë e kishin të qartë se një numër i konsiderueshëm i ish krerëve të UÇK-së me të nuk pajtoheshin (vërjetja e autorit: me Hashim Thaçin): tek dallimi konceptual apo dallimet e ndryshme se si duhet të zgjidhet çështja shqiptare u paraqitën  në pjesën e dytë të 1999, ku AAK publikisht deklaroi se dëshiron ta vazhdon luftën jo vetëm në Kosovë, por edhe në mbarë “teritorin e paçliruar” etnik shqiptar.369 Gjenerali gjerman Reinhardt-i filloi ta rris shkallën e izolimit dhe  kontrollit të kufirit, tek kjo pati sukses të duhur. Tek sektori që ishte pjesë e administrimtit të tyre Amerikanët ndërtuan një bazë të madhe ushtarake, të ashtuquajtur sipas heroit vietnamez Fort Bonsteel-it, nuk qenë munduar fare, që këtë rajon ta mbrojnë  dhe ti pengojnë sulmet guerile në “teritorin sërb”.370 Kjo shkaktoi në mes partnerëve të tyre një “klimë eksplozive”, sepse Britanezët dhe Francezët filluan shumë e më shumë të bashkëpunojnë me policinë e Millosheviqit. Në fillim të muajit mars konfrontimet u shkallëzuan, ku afër 600 njerëz prej rajonit të “luftës” gjetën strehim në Kosovë.371

    Zhvillimi i ngjarjeve e bindi zonjën Madeleine Albright (Medlin Ollbrajt), se duhet përfaqësuesit e Natos dhe UE, me të cilët u takua në Bruksel ta thekson për rrezikun e paraqitur në horizont: sipas të dhënave që ajo posedonte Sërbia pranë kufirit me Kosovën kishte përqëndruar njësitë ushtarake, e gjithë kjo nënkuptonte shpërthimin e një konfliktit të rri, nëse aleatët nuk do të ofronin përgjigjen adekuate. Tek këto fjalë nuk qe i mundshëm “tejkalimi i kritikave” se Europianët nuk patën bërrë aq sa duhet për mbrojtjejn e Kosovës, por edhe kujdesin për sulmet e drejtuara kundër administratës së Klintonit prej anëtarëve republikan të Kongresit. Republikanët e theksonin se SHBA në Ballkan janë të angazhura tejet masë, dhe kërkonin zvogëlimin e shpenzimeve për mirëmbajtjen e njësive amerikane (që arinin një shumë prej mëse dy miliardë dollarësh) dhe së fundi largimin e SHBA prej Ballkanit.372 Që ta ndërpresë këtë sulm politik zonja Medlin Ollbrajt në Prishtinë sërish e dërgoi zëdhënësin e saj për shtyp James Rubinin dhe këshilltarin e presidentit Christopher Hillin me detyrë, që ti rikujtojnë Shqiptarët që të mos luajnë me zjarrin. Rubini u takua me “mikun” e tij Hashim Thaçin dhe përfaqësuesit e UÇPMB-së, duke ua thënë qartë: se SHBA dhe Natoja vitin e kaluar nuk i mbrojtën Shqiptarët e Kosovës për atë, “që tani të shiqojnë se si Shqiptarët i rrezikojnë Sërbët”. Në mes tjerash i porositi edhe për atë, se le të mos llogarisin për ndihmën e Uashingtonit, nëse edhe mëtutje do të jenë inicijator të konflikteve në Luginën e Preshevës dhe “që ti vrasin policët sërb për ta provokuar ndërhyrjen e Natos”.373

    Këto fjalë si dhe konfiksimi i armëve, që e realizuan ushtarët amerikan në disa fshatra kosovare, zunë vend: gjatë verës rrethanat në kufirin kosovaro-sërb disi u qetësuan, edhepse përkohësisht vinte deri tek ndonji incident i vogël.374 Pas rrënies së Millosheviqit shumë shpejt u zhbë paqja e brishtë, që Rubini e arriti me ndërhyrjen e tij tek Thaçi tua imponon lidershipit të UÇPMB-së. Mediat perendimore e theksonin se guerilët shqiptar tentonin ta shfrytëzonin këtë gjendje kaotike që erdhi në rradhët e policisë sërbe dhe njëherit ta pengonin që të përmirësohehsin raportet në mes Natos dhe Beogradit: e thyen premtimin që ua patën dhënë Amerikanëve në fund të muajit mars në takimin e tyre në Gjilan, se do të demobilizohen dhe do ti kushtohen vetëm luftës politike, dhe në mbrëmje të muajit Ramazan, me 21.nëntor sërish sulmuan: kësaj here një grup prej 400 anëtarësh e kaluan kufirin në afërsi të fshatit Konçul i sulmuan policët sërb, katër i vranë dhe shtatë i plagosën.375 Shpërthimi i konfliktit pati një jehonë të fuqishme edhe në Shtëpinë e qelqët, ku Këshilli i sigurimit me 19.dhjetor e kategorizoi si një veprimtari kriminele dhe i bëri thirje KFOR-it që me të gjitha mjetet ti kundërvihet zgjërimit të dhunës. Më i rëndësishëm qe reagimi i SHBA që dukshëm e ndryshuan raportin e tyre ndaj guerilës shqiptare. Siç e zbuloi gazeta britanike Observer, gjatë muajëve të mëparshëm CIA me agjentët e saj e përkrahu UÇK-në dhe në sektorin amerikan ua ofroi në disponim vendtrajnimet, duke llogaritur se sërish do ti përdorë kundër Millosheviqit. Pas depërtimit të nëntorit në zonën mbrojtëse vetë SHBA e gjykuan këtë sulm dhe shkaktarët e saj i akuzuan se rrezikojnë stabilitetin në pjesën jugore të Ballkanit.376

    Guerila shqiptare dukshëm e rriti ndikimin dhe aktivitetin e saj si në popull ashtu dhe në terren. KFORI u gjet para dilemave të shumta, çka duhet bërë dhe si duhet vepruar: sepse erdhi deri tek konflikti në “teritorin sërb” nuk mundej të intervenonte direkt, për nga ana tjetër assesi nuk dëshironte ti lejonte palës sërbe forcimin e njësive të saja speciale në zonën e demilitarizuar, e ku bile në të të futej ushtria Jugosllave.377 Këtë mosvendoshmëri guerilët e shfrytëzuan në favor të tyre duke vazhduar me aktivitetin. Ky provokim i”këtyre-tyre” e ndau lidershipin e Beogradit në dy grupe: nacionalistët e përbetuar sërb kanoseshin se ushtria sërbe do ta fut nën kontroll sërish zonën e demilitarizuar, nëse “banditët” prej orës 17-të të 27. nëntorit nuk do ti dorëzojnë armët. Koshtunica gjatë vizitës së tij në Vjenë publikisht e akuzoi KFOR-in dhe UNMIK-un  se fare nuk i përmbushën obligimet e tyre dhe e lejuan “pastrimin etnik” të popullatës sërbe, njëherit e mori në konsiderim thirrjet e lordit Robertson duke u munduar ta tregon pjekurinë e tij politike.378

    Në fund të nëntorit UPÇMB-ja u gjet nën një presion të madh të komunitetit ndërkombëtar e shpalli armëpushimin njëanësor dhe pjesërisht u largua prej pozitave të saja, me qindra Shqiptarë lokalë prej frigës para revanshizmit të mundhshëm sërb filluan të ikin drejt Kosovës dhe Maqedonisë. Ishin të bindur se kësaj here nuk ka se kush ti mbron, qe e arsyeshme, sepse gjatë muajëve të fundit në Kosovën fqinje  elita politike kosovare e kishte humbur besimin dhe kredibilitetin e saj politik tek komuniteti ndërkombëtar për shkak të shumë gjërrave të paqëllimshme dhe jo aq racionale. Në Perendim shpejt e haronin se siç shprehej politologu shqiptar Qani Nuhiu-, se “mafia shqiptare nuk mundej të ekzistonte dhe vepronte pa atë greke, italiane, sërbe, romune dhe turke...i tanë ky rrjet dhe e gjithë kjo infrastrukturë kishte po të njëjtin qëllim – profitin dhe kontrollin mbi elitat politike në Ballkan që baluzonin dhe fyrreshin në pushtet.”379

    Se në çfarë shkalle kishte ndryshuar raporti i Natos ndaj konfliktit sërbo-shqiptar u bë i qartë me 29.nëntor, kur  sekretari i saj gjeneral lordi Robertson në Bruksel deklaroi, se njësitë e aleancës Atlantikoveriore në luftën kundër “terroristëve” do të bashkëpunojnë me njësitë sërbe. Në të vërtetë dy ditë më vonë dy njësi britanike e pushtuan kufirin në sektorin amerikan të Kosovës dhe me paisjet më bashkëkohore për kontrol u munduan ta pengojnë aktivitetin e guerilës shqiptare. Pala britanike para opinionit vendas dhe ndërkombëtar filloi të plasonte tezën se kështu veproi për shkak të sigurisë së ushtarëve amerikan.380Njëkohësisht organet civile të OKB në Prishtinë publikuan një sërrë urdhërash që e autorizonin policinë dhe KFOR-in, që ta pengojnë “rrugicën e derdhjes së armëve dhe guerilëve prej Kosovës në Luginën e Preshevës.” Këta aktivitete nuk patën asnjifarë efekti, saqë me 7.dhjetor 2000 ministri i mbrojtjes jugosllave Sllobodan Krapoviçi konstatonte, kur në kuvend deklaroi, se në zonën e demilitarizuar qenë përqëndruar afër 1.500 guerilë shqiptar. Në një letër dërguar Kombeve të bashkuara Koshtunica konstatonte dhe njëherit i bënte thirrje komunitetit ndërkombëtar që të ndërhyn “...tek shuarja e zjarrit në pjesën jugore të Sërbisë”, dhe haptazi e akuzonte Millosheviqin dhe Thaçin, si fajtor kryesor dhe element pengonjës të zhvillimit demokratik të forcave demokratike në Sërbi dhe Kosovë.381

    Përkundër armëpushimit që hyri në fuqi menjëherit dhe qe si rezultat në mes përfaqësuesve të Shqiptarëve dhe pushtetit sërb të Beogradit, edhe mëtej vazhduan konfrontnimet e herë pas hershme në Luginën e Preshevës, ku KFORI u mundua që ti qetëson të dyja palët dhe në kundërshtim me parimet me njësitë e veta disa herë intervenoi në zonën e demilitarizuar.382 Me 30.janar 2001 Xhinxhiqi firmosi në vendim tejet të rëndësishëm, që pozitën e vështirësuar dhe të tensionuar pjesërisht e qetësoi: rebelëve shqiptar ua shtyri dorën e pajtimit duke u premtuar barazi brenda jetës politiko-shoqërore sërbe. Në takim me këshilltarët e komunës së Preshevës Nebojsha Çoviçi, nënpresidenti i qeverisë sërbe, premtoi reformat si dhe rristrukturimin ekonomik të Luginës së Preshevës, që qe njëra prej regjioneve më pak të zhvilluara në tërrë Sërbinë gjatë 60 vitet e fundit. Shqiptarët e pranuan planin paqësor, por njëherit kërkuan, se me bashkëpunimin e ndërmjetësuesve ndërkombëtarë në negociata duhet përfshirë edhe anëtarët e UÇPMB-së.383

    Këtë kërkesë të palës shqiptare në mënyrë pedante dhe diplomatike e refuzoi Çoviçi, shumë media ndërkombëtare parashikonin se akoma nuk është “shkrirë tërrësisht akulli në mes palëve në konflikt, Lugina e Preshevës edhe më tutje do të mbetet si mjet i presionit dhe mjet i këmbimit të dyja palëve deri tek zgjidhja e statusit juridiko-politik të Kosovës.” Në fillim dukej se ngjarjet po zhvillohen në drejtimin e duhur, pëderisa ndodhi incidenti me 16. shkurt 2001 në vendin Livadhisë në afërsi të Podujevës, ku autobusi Nish ekspres hasi në një minë: tek ky eksplodim jetën e humbën 7 njerëz dhe 43 u plagosën – këta lëviznin në drejtim të varezave ku festonin festën fetare. Sipas akuzave sërbe këtë veprimtari terroriste dhe veprim diverzant e pati kryer grupi “Leopardët”, që në të kaluarën kishte rrëzuar dhe minuar kisha nëpër Kosovë dhe kishte vendosur mjete shpërthyese në rezidencën e ambasadorit sërb Stanimir Vukiçeviç në Prishtinë. Nën përshtypjen e këtyre ngjarjeve si dhe ndeshjeve të armatosura që morën hovin gjatë ditëve të ardhëshme, George Robertsoni pati mirëkuptim për kërkesat e Koshtunicës dhe me 27.shkurt të vitit 2001 në Bruksel në takimin e ministrave të jashtëm të shteteve anëtare të Natos deklaroi, “aleanca është e gatshme për zvogëlimin permanent të zonës mbrojtëse”.384 Prognozimin që e pati dhënë edhe vetë Colin Powell, në Beograd e përshëndetën me kënaqësi të plotë, sepse në të shihnin hapin e parë drejt revidimit të marëveshjes paqësore me Naton. “Elita politike”  nën prirjen e Riza Halimit perfektit të Preshevës vendosi që ti vazhdon bisedat me qeverinë sërbe  deri tek përgaditja përfunditare e versionit të “planit të Çoviçit” për zgjidhjen e pozitës së Shqiptarëve në Sërbi. Qeveria e Beogradit kishte për qëllim vazhdimin e bisedave me palën shqiptare si dhe “izolimin e Shqiptarëve të Sërbisë jugore” që të mos bashkëpunojnë me Shqiptarët e Maqedonisë në çdo aspekt, saqë posa kishin filluar në horizont të duken simptomet e para të  “pranverës shqiptare në Maqedoni”. Edhe Unioni Europian nuk  ndejti duart kryq, por paralelisht e ndoqi logjikën e qeverisë sërbe dhe “për ti blerë Shqiptarët e Luginës së Preshevës dhe për tia vendos kapakun kutisë së Pandorës” ofroi një ndihmë prej 2.000.000 eurosh për rindërtimin e “Kosovës Lindore”. Me 25.shkurt vendosi që të dërgon në zonën mbrojtëse 30 vëzhgues me detyrë që ta forcojnë besimin në mes pushtetmbajtësve sërb dhe popullatës shqiptare. Aleanca e Natos me 7.mars e realizoi premtimin e lordit Robertson dhe i lejoi ushtrisë sërbe pushtimin e një pjesë të zonës kufitare.385

    Në mëngjes të 12.marsit 2001 kolona e kamionëve dhe transporterëve të blinduar të brigadës 63 të parashutistëve të UJ e kaluan kufirin e zonës mbrojtëse, ku njëkohësisht erdhën edhe vëzhguesit e Natos dhe UE. Tek futja nën kontroll e teritorit shqiptar Sërbët ndaj popullatës lokale silleshin tejet qetë dhe të matur, ku përfaqësuesi amerikan për Ballkanin James Pardew e përshëndeti këtë “sjellje si fakt i vullnetit të mirë të qeverisë dhe ushtrisë sërbe”.386 Palët në konflikt vazhdonin që ta respektonin marëveshjen e arritur sepse sipas konstatimit të Javier Solanës edhe përfaqësuesit e UPÇMB-së qenë të interesuar dhe të “motivuar” që të vazhdojnë negociatat. Me 14.maj 2001 UJ fitoi lejen që ta pushton edhe pjesën më të ndishme të kufirit të ashtuquajturin sektorin B, në Beograd këtë e komentuan me plot kënaqësi: “Kjo nënkupton fitoren e një politike të rre sërbe dhe jugosllave si dhe qeverisë sërbe e prirë që prej fillimit të ndryshimeve demokratike”. Edhe sot e kësaj dite katër vite të plota pas “konfliktit të papërfunduar në Kosovën Lindore” mundet kalimtarët e rastit pranë rrugës Nish-Preshevë-Shkup mundet ti hasin reklamat e shkruara në tri gjuhë ku u bëjnë thirje Shqiptarëve lokal: “Dorëzoj armët. Ktheju jetës”.387