30. Pranvera shqiptare në IRJM

    Vendimi i Natos që Ushtrisë jugosllave ti lejon ta pushton luginën e Preshevës, qe ngushtë lidhur me konfliktet ndëretnike, që pastaj shpëthyen në Maqedoni. Pas shbërjes së RSFJ-së, Maqedonia për një kohë u gjet nën përqafimin grek, që nuk mundej të pajtohej me krijimin e shtetit të pavarur të ri në pjesën veriore të kufirit të saj, për shkak të një politike dyftyrëshe në sqenën e mardhënieve politike dhe diplomatike ndërkombëtare në Ballkan dhe më gjërë  u shtye njohja e Maqedonisë si shtet për shkak të kundërshtimit të Greqisë, deri në vitin 1993-94 (nën emrin “Former Yugoslav Republic of Macedonia” – FYROM-IRJM). Në shiqim të parë shumë analistëve dhe instituteve të specializuara për Ballkanin u dukej se nën udhëheqjen e ish aparatiçkut të Titos Kiro Gligorovit, Maqedonia tretohej si “oazë e paqës”. Në krahasim dhe në kundërshtim prej liderit kroat Franjo Tuxhmanit që simbolizonte një ish gjeneral të degjeneruar dhe pompoz, që inicoi shumë procese politike me karakter progresivo-regresiv në Kroaci, Gligorovi personalizonte me politikën e tij mundësinë e ruajtjes së baraspeshës ndëretnike në mes Maqedonasëve dhe Shqiptarëve, që me numrin dhe prezencën e tyre homogjenike në pjesët perendimore dhe veriperendimore të shtetit fuqishëm ndikonin tek sqena dhe raportet e brendshme politike. Rethanat u keqësuan dukshëm në vitin 1999 gjatë sulmit të Natos në Sërbi dhe më shumë u përkeqësuan gjatë vjeshtës, kur Gligorovi ia lëshoi vendin e presidentit të republikës Boris Trajkovskit. Në qarqet ndërkombëtare filloi të zhvillohet një polemizim i gjallë dhe tejet produktiv përreth rolit dhe politikës kundërshqiptare që e kishte praktikuar gjatë këtyre viteve ish presidenti maqedonas Kiro Gligorovi. Boris Trajkovski si kryetar i rri, kishte vetëm një mundësi - ose ta vazhdon rrugën e ish presidentit duke kërkuar rrugëdalje prej këtij qorsokakut të përbërë prej Shilës maqedonase dhe Karibdës shqiptare, ose të imponohet si element i ri i një baraspeshimi të redifinuar politik. Shumë analistë perendimor janë të mendimit se qeveria e koalicionit e krijuar gjatë zgjedhjeve parlamentare të vitit 1998 në mes VMRO-DPMNE dhe PDSH-së (edhepse kjo zyrtarisht nuk qe e njohur si parti) bazohet në themelet jo të konsoliduara në mes tyre apo në shumë paqartësi sa i përket strategjisë së veprimit në qeveri dhe me qeverisjen e shtetit. Sipas kritereve stasiologjike dhe atyre politologjike krerët e të dy partive politike Ljupço Georgievski dhe Arbër Xhaferi përfaqësonin dy lëvizje radikale nacionaliste, një çift jo i zakonshëm politik, që shumë qytetarëve në Maqedoni u binte në kujtesë proverbi popullor: “Gjarpëri e dashuron gomarin”.388

    Rënia e Millosheviqit dukshëm ndikoi tek raporti në mes Shkupit dhe Beogradit, qeveria e rre sërbe vetëm disa javë pas marjes së pushtetit vendosi që ti shfrytëzon lidhjet sekrete amerikane, që gjatë muajëve të mëparshëm këto kanale të lobimit i kishin vendosur përfaqësuesit e saj, me pajtimin e Uashingtonit vendosën ti zgjedhin çështjet e hapura kufitare  me këtë republikë ish jugosllave. Ministri i jashtëm jugosllav Goran Svilanoviç filloi të zhvillon një manovrim të ekzagjeruar diplomatik duke propozuar njohjen reciproke të kufijëve në mes Bosnjës dhe Hercegovinës dhe Sërbisë si dhe Sërbisë dhe Maqedonisë: me këtë dëshironte të theksonte, se kjo duhet të ndodh me aplikimin e kushteve të reciprocitetit, Beogradi zyrtar do ta respekton tërësinë teritoriale si dhe integritetin e shteteve fqinje, njëherit duke garantuar edhe përkrhajen e tyre sa i përket sovranitetit sërb mbi Kosovën.389 Sa i përket Maqedonisë duhej përfundimsisht të definohej 280 kilometra kufiri i gjatë në mes dy shteteve, i cili përpos dy majeve strategjike, si mollë sheri u paraqit manastiri i Prohor Pçinjskit, që Maqedonasit e trajtojnë si simbol i shtetësisë së tyre: me shekuj ka qenë një qendër e rëndësishme religjioze dhe kulturore, me 2. korik 1944 në të qe mbajtur mbledhja e lidershipit partiak dhe ushtarak, ku qenë vendosur themelet për njohjen e Maqedonisë si republikë e pavarur në federatën jugosllave. Për manastirin ishte vetëm një e keqe sepse qëndronte shumë pak larg kufirit në pjesën e Sërbisë, që duhej këtë reviduar sipas mendimit të shumë qytetarëve maqedonas. Në janar dhe shkurt të vitit 2001 sërish u takua Komisioni i përbashkët diplomatik i ekspertëve, i formuar qysh në vitin 1996, pas një sërë takimesh me 15.shkurt e përpunoi formën përfundimtare të marëveshjes. Sa i përket manastirit të Prohor Pçinskit, parashihej që të mbetej në Sërbi, por njëherit qe përcaktuar, se Maqedonasit deri tek ky manastir do të kenë hyrje të lirë. Po të njëjtën të drejtë, do ta kenë edhe shtetasit e Jugosllavisë  tek manastiret e ndryshme jetike për popullin sërb në teritorin e Maqedonisë. Tetë ditë më vonë Boris Trajkovski dhe kolegu i tij jugosllav Voisllav Koshtunica e nënshkruan marëveshjen, ku i pari deklaroi, se me rregullimin e kufirit u zgjodh edhe pyetja e hapur e fundit në mes Maqedonisë dhe Jugosllavisë. “Mbetet edhe çështja për sukcesionin e pasurisë së ish Jugosllavisë, që u përket të gjitha republikave jugosllave. Akoma mbetet në fuqi mosmarëveshja në mes Kishës ortodokse sërbe dhe asaj maqedonase, por vështirë i besojmë, se kjo do ti rrandon mardhëniet maqedonaso-jugosllave.”390

    Në këtë marëveshje në mënyrë direkte akoma njihej se Kosova është pjesë e Sërbisë dhe Jugosllavisë, me saqë komuniteti ndërkombëtar e pranoi me një kënaqësi, sepse vërtetohej parimi, për të cilin mëse dhjetë vite të angazhimit të saj në Ballkan e mbronte atë si një parim të padiskutueshëm: parimi për mosndryshimin e kufijëve, që qe i përcaktuar në konferencën e Helsinkut në vitin 1975 dhe akoma vlen si njëri prej shtyllave mbartëse të baraspeshës politike, gjeostrategjike, diplomatike, të sigurisë në Europë. Për këtë foli edhe Koshtunica, i cili në lidhje me “çështjen e Kosovës” theksoi, çdo ndryshim i kufijëve sërb, do të ketë pasojat e menjëhershme si në Maqedoni dhe Bosnje dhe Hercegovinë. Edhepse kreu i PDSH-së Arbër Xhaferi këtë marëveshje e pranoi, në mesin e Shqiptarëve në Maqedoni dhe Kosovë kjo sjellje e papërgjejgshme dhe arbitrare e tija shkaktoi huti dhe reagim negativ: askushi nuk e pyeti për mendim elektoratin shqiptar në të dyja pjesët e kufirit, edhepse pjesa më e madhe u kufirit kalonte nëpër teritorin etnik shqiptar.391 Mundohej dhe përpiqej për ti bindur Shqiptarët, se janë viktimë e komplotit ndërkombëtar, që në Ballkan tentojnë të aplikojnë raporte të reja të politike, kështu e kishin kuptuar presidentin e posazgjedhur amerikan George W.Bushin, i cili pas aritjes së fitores deklaroi, se duhet larguar njësitë amerikane prej Kosovës dhe ripërtrirë rolin kryesor të Sërbisë në këtë hapsirë.392

    Kjo marëveshje hasi në një kundërshtim të rreptë prej partive politike kosovare, forcave progresive politike, elitës intelektuale kosovare dhe posaçarisht prej  diasporës shqiptare. Në tetor të vitit 2000 në Kosovë u organizuan zgjedhjet lokale – në votimin e parë të lirë, i thirur në Kosovë (Sërbët e bojkotuan) – fitoi LDK e Ibrahim Rugovës (58 %) si dhe ajo e politikanit pragmatik Hashim Thaçit (27.3 %), përderisa AAK nën prirjen e Ramush Haradinajt fitoi 7.7 % të votave. Forcat patriotike shqiptare apo forcat progresive politike, që shtypi ndërkombëtar i quan si “elementet radikale, radikalët” nuk shihnin rrugëdalje tjetër, saqë të ktheheshin tek taktika e UÇK-së, që para dy vitesh me anë të rezistencës kundër regjimit neofashist të Millosheviqit e detyroi Perendimin, që të fillon me seriozitet ti qaset zgjidhjes së “çështjes shqiptare”.393 Ish kreu i UNMIK-t Bernard Kouchner bindshëm e interpretonte qëndrimin e tyre, i cili në dhjetor deklaroi, se Shqiptarët ndjehen “të shtyer në qoshe” dhe se ekziston rreziku, “do të mundohen prej tij të ikin”. Nuk duhej pritur shumë kohë, dhe prognozimet e tija filluan të realizohen. Këtu ndodhi një gjë e pahijshme, sepse Amerikanët i goditi bumerangu, që e patën gatuar vetë. Njëri prej krerëve të KFORI-t i deklaroi korespondentit të gazetës Observer: “ CIA pati fituar lejen, që në Kosovë të formon ushtrinë private, që do ta rrëzonte Millosheviqin. Ai tanimë më nuk gjindet në pushtet, siq shihet pra Stejt Departmenti amerikan këtë ushtri të bastarduar nuk ka mundësi ta mban nën kontroll.”394

    Raportet në mes shumicës sllave dhe pakicës shqiptare  (sipas llogarive të analistëve të huaj gjatë viteve të fundit numri i popullatës shqiptare lëviz prej 25-30 %) në Maqedoni nuk qenë të përfshira me një urejtje sikurse qe rasti në mes Sërbëve dhe Shqiptarëve në Kosovë, por theksojnë analistët perendimor, nuk kanë qenë edhe aq të mira. Mendimi im është se këtu duhet korigjuar këto qëndrime tejet joobjektive dhe të luhatshme të analistëve perendimor duke shtuar se: Maqedonasit i shiqonin, trajtonin, konsideronin Shqiptarët me “një stil të huazuar dhe prej së larti” se janë të pazhvilluar, të përfshirë në rrjetet e kriminalitetit dhe popull i cili tenton kah aplikimi i dhunës. Më kujtohet rasti se në një analizën time të komentuar për revistën “Politique internationale” deklarova se: Maqedonasit popullin shqiptar në trojet etnike shqiptare i trajtojnë se janë ardhacak dhe në vend të huaj. Është e kuptueshme se pse Shqiptarët në Maqedoni e refuzonin regjistrimin e popullsisë në vitin 1994, ku Shqiptarët përbënin 22.7 %. Në Maqedoni trajtoheshin si qytetar të kategorisë së dytë apo së tretë, sepse kushtetuta e firmosur pas pavarësimit, nuk i njihte si popull konstitucional, por fliste për “shtetin e Maqedonasëve dhe shtetasëve tjerë” (Shqiptarëve, Turqëve, Romëve si dhe përfaqësuesve të komuniteteve tjera etnike). Shqiptarët theksonin se përqindja e të papunësuarëve në rradhët e tyre ishte edhe njëherë më e lartë se sa tek Maqedonasit (përafërisht 60 %), afër 2 % e Shqiptarëve posedojnë me diplomën univerzitare, në mesin e përfaqësuesve të policisë janë vetëm 3 % të Shqiptarëve, tek zyrtarët shtetror vetëm 5-7 %. Për shkak të artimetikës zgjedhore në Tetovë për zgjidhjen e një deputeti nevojitet 25.000 vota, përderisa për zgjidhjen e një deputeti Maqedonas vetëm 5.000 vota.395 Shqiptarët kërkonin autonomi më të madhe për komunat, të banuara me shqiptar, përfaqësim më të lartë në qeveri dhe strukturat tjera qeverisëse dhe administrative, barazinë e gjuhës shqipe me atë maqedonase, një sistem të pavarur të shkollimit, duke e përfshirë univerzitetin. Populli shumicë kësaj iu kundërvë nën përshtypjen e referendumit të organizuar në janar të vitit 1992 në mënyrë “ilegale” prej partive politike shqiptare ku votuesit u deklaruan për formimin e “Iliridës” – hapsirës apo njësisë së pavarur politike dhe kulturore brenda Maqedonisë. Maqedonasit deklaronin, se këtu bëhet fjalë për një metodë të rafinuar politike, me të cilën Shqiptarët dëshirojnë ta arijnë autonominë, pastaj federalizimin dhe konfederatën, dhe në fund shkëputjen apo bashkimin e Iliridës me “Kosovën e Madhe apo me Shqipërinë e Madhe”.396 Para një frige të “domino efektit të këtillë” qeveria e refuzoi kërkesën e argumentuar dhe legjitime, që Shqiptarët ta fitonin univerzitetin në gjuhën shqipe, e gjithë kjo letargji kundërshqiptare shkaktoi dëshprim dhe huti tek opinioni shqiptar. Shqiptarët nuk qëndruan me dorët ngritur, por vendosën që nga fundi i vitit 1994 ngjajshëm sikurse vepronte univerziteti ilegal i Prishtinës në Tetovë themeluan univerzitetin, Tetova për së pari herë në historinë e popullit shqiptar të këtyre trojeve fitoi univerzitetin dhe u shëndrua si një metropolë shqiptare, kuptohet se aty jetonin mëse 80 % e popullatës shqiptare. Posa univerziteti i hapi dyert e veta, qeveria e Shkupit e bindur se këtu bëhet fjalë për një provokim, i aretuan disa prej profesorëve të kësaj qendre kulturore shqiptare, e gjithë kjo shkaktoi një sërë ndodhish me karakter dhune shtetrore dhe viktimash. Po e njëjta gjë u përsëritë tri vite më vonë në mesin e vetë Maqedonasëve, kur qeveria në Shkup vendosi ta themelon fakultetin Pedagogjik në gjuhën shqipe.397Kriza kosovare para intervenimit të Natos kundër Sërbisë, gjatë dhe pas saj si dhe ngjarjet në luginën e Preshevës dukshëm i acaruan raportet në mes dy popujve dhe në të dyja anët e derdhën vajin në zjarr. Që në mars të vitit 2000 Gjeorgievski theksonte, për shkak të baraspeshës së saj etnike “Maqedonia mundet të bëhet një shembull i mirë për Ballkanin”, edhe më real qe tek vlerësimi i tij i dërguari special i OKB-së për çështjet në regjion Carl Bildt-i deklaroi – “për shpërthimin e konfliktit mungon vetëm një incident më i vogël”.398

    Me 26. shkurt 2001 një grup i meshkujve të armatosur, të veshur në uniforma të zeza me shenjat e UÇK-së, e morën fshatin Tanushë në kufirin maqedonaso-shqiptar si përgjigje kundër kontrollit të shtuar në regjion, për të cilën policia kishte vendosur me qëllim që ta ndërpresë, siç shprehej qeveria në Shkup dhe Beograd “kanalin më të famshëm të kriminalitetit në Ballkan”, duke aluduar mediat e ndryshme se kjo pjesë malore qysh në kohërat turke ka qenë shumë jetike për tregëtinë dhe gjërat tjera, por nuk haronin që të theksonin se gjatë muajëve të fundit “ka marë një domethënie të rre”. Në vazhdim të një propagande të ndyer antishqiptare Shkupi si dhe Beogradi nuk haronin ta theksonin se tregëtia e zhvilluar me armë në trekëndshin Kosovë-lugina e Preshevës dhe Maqedonia veriore e rrezikon stabilitetin si dhe vetë rrjedhat politike në regjion, kundër kësaj kolere shqiptare duhet ndërmarë të gjitha aktivitetet për eliminimin e kësaj dukurie. Por siç shihet prej literaturës që kemi në disponim si dhe të shkruarit të mediave prestigjioze në qarqet ndërkombëtare askushi nuk llogariste për pasojat e këtyre ngjarjeve në destabilizimin e rajonit.399 Në ditët që vijuan guerilët shqiptar i futën nën kontroll edhe fshatrat tjera pranë kufirit, nuk mundej njeriu të mendon ndryshe se kjo dhunë endemike, që qe karakteristike për Kosovën, do të shpërthen edhe në republikën fqinje. Konflikti në Maqedoninë perendimore në qarqet e larta të Natos u reflektua si një epizodë filmi i papritur dhe i shiquar në gjysë, Brukseli zyrtar në Maqedoni kishte të locuar një njësi tejet të rëndësishme të Natos që  e furnizonte KFOR-in me gjërat elementare, rruga deri në Kosovë shpiente prej Greqisë fqinje nëpërmjet të teritorit maqedonas.400 Teza ime gjatë dekadës së fundit të paraqitjes dhe ekzistimit të Maqedonisë si shtet ka qenë dhe akoma mbetet e pandryshuar edhe me ndryshimet e fundit kozmetike: se Maqedonia akoma gjindet para zhbërjes së saj si shtet, për shkak të imponimit të konceptit të shtetit me karaketer unitar brenda shoqërisë plurale dhe shumëetnike, e gjithë kjo është ngushtë lidhur me llogaritë e hapura me shtetet fqinje qoftë për shkak të jostabilitetit politik apo moszhvillimit ekonomik. Akoma mbetet në fuqi prania e frigës se zhbërja e saj eventuale në të ardhmen do të shkakton një valë të lëvizjeve secesioniste në Bosnjë dhe Hercegovinë (ku Kroatët me 3.mars të vitit 2001 e shpallën vetëqeverisjen), në Sanxhak, Vojvodinë apo të themi në Transilvani, ministria e brendshme dhe ajo e mbrotjes dëshironin ta shfrytëzonin rastin që me njësitë e tyre të futen në zonën e ndërmjetme në kufirin kosovaro-maqedonas dhe prej saj ta dëbonin UÇPMB-në. Në këtë rast mundej të ndodhte, që Shqiptarët e Kosovës nën ndikimin e forcave patriotike shqiptare dhe forcave tjera progresive politike, do të mobilizoheshin dhe me armë në dorë do ti përkrahnin në shtetet fqinje Shqiptarët. Kjo do ta shtyente KFOR-in në një konflikt më të gjërë ballkanik.401

    Në fund të muajit shkurt aleanca Atlantiko-Veriore në Shkup e dërgoi delegacionin, që të këshillohet me qeverinë e Ljupço Georgievskit, se si mundet penguar konfliktin potencial që i kanoset Maqedonisë. Maqedonasit gjindeshin në pritje të ndihmës së menjëhershme, sepse Maqedonia qe përfshirë brenda Partneritetit për paqë si dhe gjatë sulmit të Natos në Sërbi i fituan lloj-lloj premtimesh për atë se “Nëse juve ju ndodh diçka, neve na keni këtu”. Mirëpo siç pati deklaruar për agjencionin Rojters një diplomat i dëshpruar maqedonas, se miqët “erdhën me duart zbrazët: siç shihet pra të vetmin qëllim e paskan pasur që të fitojnë në kohë, përderisa Natoja nuk vendos se si do të vepron”. Paddy Ashdown këto lëvizje i vlerësonte kështu: “Edhepse “terroristët” vinin prej hapsirës nën kontrollin e Natos, duket se, Natoja nuk ka as vullnet as forcë, që para tyre ta mbron Maqedoninë si shtet i dobët dhe shpëton para zhbërjes së saj”.402

    Me 1.mars të vitit 2001 parlamenti maqedonas e ratifikoi marëveshjen për kufirin, ku PDSH votoi për të, PPD si parti më e fortë në radhët e Shqiptarëve të Maqedonisë pa kundër saj. Prej lajmeve, që vjenin prej rrethit të Tanushës, presidenti maqedonas, i zgjedhur me votat vendimtare të Shqiptarëve, mundohej ta qetëson opinionin, se këtu bëhet fjalë për “ mbeturinat e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, që pas luftës nuk kishin gjetur punësim”. E pranoi se shkaku kryesor i kësaj kryengritje paraqet marëveshja e aritur më parë me Beogradin, sepse pritej, që banorët e fshatrave kufitare, sidomos ata që meren me kriminal, të befasuar për kontrollin e rritur tek pikat kalimtare kufitare. Shtoi se nuk e ka ndërmend ta përdorë ushtrinë për shuarjen e kryengritjes, por do të mundohet që krizën ta zgjedhë me anë të dialogut me partitë politike shqiptare: “ dëshirojmë që Shqiptarët të jenë të përfshirë tek zgjidhja (e problemit). Kjo për ne është me rëndësi.403

    Pas disa ndeshjeve të hapura në mes luftëtarëve të lirisë (përfaqësuesve të UÇK-së) dhe njësive policore dhe ushtarake që ndodhi me 26.shkurt, zëdhënësi i ministrisë për punë të brendshme rezultonte me një opinion tjetër kontradiktor me atë të presidentit të shtetit duke i cilësuar dhe folur për “terroristët shqiptar, shumica e tyre kanë ardhur prej Kosovës, disa prej tyre janë shtetas të Maqedonisë”, të antarësuar “në një organizatë të re, të ashtuquajtur Ushtria Çlirimtare Kombëtare”.  “Sa jemi të informuar ne, ajo (vërejtja ime: Ushtria Çlirimtare Kombëtare) është themeluar në Zvicër në vitin 2000 dhe ekzistojnë gjasat reale që në të ardhmen të jetë aktive në Maqedoni.” Kryetari i qeverisë Ljupço Georgievski këtë incident e përcaktoi si një “provokim të rrëndë” dhe njëherit e akuzoi KFOR-in, se nuk është aq aktiv për mbajtjen nën kontroll të situatës në rajonin e tij, sepse të gjithëve u ishte e qartë se guerilla shqiptare në Maqedoni është ngushtë lidhur me AAK si dhe me ish elementet ekstremiste të UÇK-së. Përfaqësuesi politik i Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare në Maqedoni Ali Ahmeti kishte qenë njëri prej  themeluesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Georgievski në paraqitjen e tij theksoi se dëshiron konfliktin ta tejkalon me “mjetet paqësore dhe diplomacinë”, por tek kjo shtoi se “nuk mundet lërrë anësh edhe përdorimin e aktiviteteve tjera radikale”.404 Këtë orientim të qeverisë e përkrahu edhe OSEBE-ja, që deklaroi, se është e gatshme ta “kupton” aktivitetin ushtarak kundër njësive guerile, saqë shtypi ndërkombëtar e interpretonte si një ndryshim i raportit ndaj ngjarjeve në Maqedoni, sepse përfaqësuesit e saj deklaronin se nuk e kanë ndërmend të përzihen në çështjet e brendshme të Maqedonisë. Në fillim të marsit u paraqit edhe lidershipi i UE, që reagoi ashpër për tensionimin e konfliktit ndëretnik në Maqedoni dhe prej palëve të përfshira në konflikt kërkoi që ti izolojnë elementet e tyre ekstremiste duke i dhënë mundësi dialogut politik si dhe forcimi i Maqedonisë si shtet brenda kufijëve të njohur ndërkombëtar, kjo vlente si kusht i parë për inkuadrimin e Maqedonisë në UE, por Europa porososite qeverinë në Shkup se duhet radiklaisht ndryshuar pozitën juridiko-politike të Shqiptarëve. Prej këtij momenti e këtej Havier Solana me të gjitha forcat do të mundohej për tejkalimin e konfliktit, ishte i bindur se Europa nuk mundet ta lejon edhe një luftë në Ballkan, kjo do ta kishte kuptimin e saj identik me hapjen e kutisë së Pandorës.405

    Me 4.mars qeveria maqedonase në takim me gjeneralin Carlo Cabigioso, kreun e KFOR-it si dhe me kreun e ri të UNMIK-t danezin Hans Haekkerup-in, kërkonte, komuniteti ndërkombëtar të formon një hapsirë mbrojtëse prej pesë kilometrash në kufi me Maqedoninë, që do t’ju pengonin furnizimin me armë të guerilëve shqiptar dhe çfarëdolloj ndihme tjetër. Si kundërpërgjigje për këtë vendim, që në mënyrë hermetike ta mbyllin kufirin me Kosovën, Shqiptarët prej pikave kalimtare Kodra e Furës dhe Malinës gjuajtën në “teritorin maqedonas” disa raketa si dhe në afërsi të dyja fshatrave u ndeshën me njësitë policore, që në luftime humbën tri pjesëtarë. Për shkak të seriozitetit të incidenteve në të cilat qenë përfshirë afër 70-150 Shqiptarë, KFORI reagoi me plot seriozitet, dhe në këtë regjion i dërgoi njësitë lituaneze, polake, ukrainase dhe amerikane, të pajisur me tanke dhe dy helikoptera Apache, si vërtetim, se mendojnë realisht. Me 9 mars njësitë amerikane e pushtuan komunën kosovare të Vitisë, që kufizohej me fshatin Tanushë dhe prej saj i dëbuan “terroristët”. Njëherit dëm të madh u shkaktoi edhe ministri i parë shqiptar Ilir Meta, i cili me 6.mars bashkëatdhetarët e vet i gjykoi në Maqedoni, se do të “mbeten plotësisht të izoluar dhe do ta humbin secilën përkrahje”, nëse do të vazhdojnë me aktivtetet ushtarake, dhe Ibrahim Rugova në konferencën për shtyp i bëri thirje qeverisë në Shkup, që “ti plotëson kërkesat e Shqiptarëve”, këtyre u bëri thirje që ti ndërpresin “aktivitetet e armatosura ushtarake”. Prej Brukselit Solana theksonte dhe ua përkujtonte, se çfarë dëmi të madh, do ti shkaktonin kombit shqiptar në Ballkan, dhe u bëri thirje krerëve të partive  të ndryshme politike gjithëshqiptare, që ti ikin praktikimit të dhunës dhe distancimit prej saj.  Ky presion diplomatiko-politik prej kreqendrës europiane nuk mbeti pa ndikim: në mbarim të muajit përfaqësuesit e tri partive politike kosovare  në Kosovë – Rugova, Thaçi dhe Haradinaj – nënshkruan deklaratën, ku haptazi distancoheshin prej Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare të Ali Ahmetit, edhe për shkak të saj se Unioni Europian qartë u pati thënë se të mos llogarisin për ndihmat e saja, nëse nuk do të veprojnë sipas diktatit të tyre. Edhe Stejt Departmenti amerikan filloi të praktikon një politikë identike me atë europiane tek strategjia e izolimit të  Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare, duke i dhënë përkrahje të plotë qeverisë maqedonase për përgjigjen e saj të baraspeshuar kundër “veprave kriminele”, njëherit e botoi listën e zezë të përfaqësuesve eminent të ish Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës ku në mes tyre u gjet edhe Agim Çeku kreu i TMK-së, atij i ndalohej rreptësisht largimi prej vendit të banimit.406

    Qeveria maqedonase duke qenë e bindur se me Shqiptarët duhet të arrinë marëveshjen, u mundua që të fiton përkrahjen e qarqeve politike dhe llogariste për ndërmjetësimin e Tiranës. Me 11.mars ministri i jashtëm Srxhan Kerim u takua me kolegun shqiptar Paskal Milon dhe i premtoi, se do të vjen deri tek reformat, që do ta përmirësojnë dukshëm pozitën sociale dhe ekonomike të pakicë shqiptare. Disa ditë më vonë në Stokholm në samitin e UE, ku qe i ftuar edhe Srxhan Kerim, me vendoshmëri e hudhi poshtë kërkesën e nacionalistëve shqiptar, për ndryshimin e kushtetutës në Maqedoni dhe ristrukturimin e saj në një federatë moderne. Ushtria gjatë kësaj kohe e futi në kontroll Tanushën dhe u lidh me njësitë e KFOR-it afër kufirit. Kjo assesi nuk e theu moralin e guerilëve shqiptar, që ishin të trajnuar shkëlqyeshëm, me ndihmën e diasporës shqiptare, sidomos asaj në Zvicër, dispononin me mjetet e bollshme financiare. 407 “Nëse komuniteti ndërkombëtar dëshiron edhe një luftë në Ballkan,” deklaronte njëri prej zëdhësive të UÇK-së, “jemi të gatshëm”. Assesi nuk duhet dyshuar se këtu bëhej fjalë për një grup të organizuar fortë mirë, ku parashtrohej vetëm pyetja, se çfarë prapavije kishte UÇK-ja e Ali Ahmetit brenda realitetit shqiptar në Maqedoni, sepse prej saj u distancua PDSH-ja, edhepse theksonte, se e kërkon po të njëjtën gjë atë që kërkojnë guerilët, por këtë dëshiron ta arinë me mjetet tjera. Me këtë qëllim me 13.mars në Shkup organizoi manifestimin, ku morën pjesë prej 10.000 deri më 15.000 njerëz. Të nesërmen në Tetovë u organizua një manifestim identik, ku përkundrejt vullnetit të organizatorëve u shëndrua në dhunë. Prej një turme 5.000 njerëzish disa njerëz të armatosur filluan të gjuajnë drejt policisë duke shfaqur mendimin se rebelimi shqiptar s’ka marur akoma fund.407

    Kah mesi i muajit guerilët shqiptar aktivitetin e tyre e zgjëruan në fshatrat e Sharit në pjesën malore mbi Tetovë, Shipkovica u bë qendra kryesore e Shqiptarëve të Maqedonisë.  Sipas të dhënave zyrtare përreth fshatrave u vendosën afër 500 (sipas disa të dhënave tjera vetëm 50)  guerilë të armatosur mirë, kundër tyre qeveria dërgoi 2.000 policë dhe ushtarë të pajisur me dhjetë tanke dhe topa.408 Në Shkup zëdhënësi i ministrisë së brendshme në intervistën e tij për gazetën londoneze “The Guardian” deklaroi, rrethanat janë tejet të vështira dhe guerilët posedojnë armë, që janë pandan atyre me të cilat janë të pajisura forcat tona të armatosura. E njëjta gazetë shkruan se vëzhguesit e Natos janë skeptik ndaj ushtrisë maqedonase, që nuk kanë përvojat e duhura luftarake dhe posedojnë vetëm tre helikopterë. Përpos kësaj në rradhët e saj mernin pjesë afër 40 % përqindë e Shqiptarëve, që nënkuptonte se nuk është aq stabile. Gjatë kësaj kohe guerila shqiptare filloi të aplikon një “strategji të rre” duke rritur aktivitetin e saj si dhe ndikimin në popull. UÇK-ja u bëri thirje të gjithë Shqiptarëve të aftë që ti bashkangjiten asaj, thirrja vlente edhe për policët me preardhje shqiptare, që të dezertojnë duke u kërcnuar me aktivitet ushtarake në Shkup, aleanca Atlantiko-Veriore nuk mundej të vendoste, që ti ndihmon qeverisë maqedonase. Sekretari gjeneral i Natos George Robertson më 19.mars 2001 në Bruksel haptazi i tregoi ministrit të jashtëm Srxhan Kerim, se Maqedonia le të mos llogarisë për zgjërimin e mandatit të KFORI-t. Natoja nuk mundej të vepronte më shumë se sa priste Shkupi zyrtar, përpos gaditshmërisë së zgjërimit të operacionit Shqiponja (“Eagle”) tek rruajtja e kufirit duke kontribuar me këtë për izolimin e “ekstremistëve”.409 Në realitet shiquar sa i përket politikës që duhet aplikuar në Maqedoni, brenda Natos erdhi tek dallimet e mëdhaja, kjo u reflektua disa ditë më vonë, kur qeveria gjermane deklaroi, që prej kontigjentit të saj në Kosovë do të dërgon në Tetovë 400 ushtarë, dhe kur qeveria britanike vendosi që ta rrit numrin e vëzhguesve ushtarak që bashkëpunonin me ministrinë e mbrojtjes në Shkup. SHBA në teren nuk qenë të gatshme që me njësitë e tyre të mernin pjesë përpos ofrimit të bashkëpunimit të kontrollit të kufirit me aeroplanët për spiunim të tipit Predator.410

    Me 19.mars qeveria në Shkup paralajmëroi, se ushtria është duke i grumbulluar tanket dhe topat në Tetovë, parashikon që të organizon kundër “terroristëve” një ofenzivë duke e futur nën kontroll pikën strategjike tek mali Kale, njërën prej majeve të Sharrit. Guerilës shqiptare njëherit u bëri thirje se ultimatumi i qeverisë është i vlefshëm  dhe deri me 21 mars përfaqësuesit e UÇK-së duhet ta lëshojnë teritorin e saj apo të dorëzohen: në të kundërtën u kanos se qeveria da ti shpall gjendjen e jashtëzakonshme. Tek kjo qeveria në Shkup nuk llogariste vetëm tek blerja e armëve prej shteteve “miqësore” (Gjermanisë, Italisë, Greqisë, Kroacisë, Bullgarisë), por edhe tek prania  dhe bashkëpunimi i ngushtë i organizatës Military Profesional Resocurces, që prej pranverës së vitit 2000 kaloi prej anës kosovare në atë maqedonase.411 Me pajtimin e Uashingtonit, Moskës, Këshillit të Sigurimit dhe Unionit Europian të nesërmen në të vërtetë erdhi deri tek sulmi i fuqishëm topor kundër pikave të guerilëve, sepse UÇK-ja e refuzoi ultimatin, edhepse njëherit e shpalli armëpushimin e njëanshëm. Njëri prej zëdhënsive të saj  “komandant Mala”, deklaroi, se qëllimi i fundit i guerilës ka të bëjë me ndarjen e tanë hapsirës ku jetojnë Shqiptarët prej Maqedonisë. Fjalët e ministrit të jashtëm rus Ivanovit, ku gjatë vizitës së Beogradit, Shkupit dhe Tiranës theksoi se zhbërja e Maqedonisë Europën Juglindore do ta shpjen në përqafim të “terrorizmit ndërkombëtar” dhe në saje të kësaj duhet ndërhyrë sa më parë, por këto “leksione” nuk patën jehonë në mesin e guerilës shqiptare.412

    Me 25.mars të vitit 2001 qeveria maqedonase filloi me ofenzivën e paraljamëruar me tanke, transporterë dhe këmbësorinë dhe sipas mostrës ruse filloi ti bombardon fshatrat, ku fshiheshin guerilët. Siç pritej, ngjarjet e luftës në këtë rreth vicioz e përfshinë edhe popullatën civile, sepse sulmuesit nuk dallonin fare në mes tyre dhe guerilëve. Propaganda e ndyer e qeverisë maqedonase mundohej UÇK-ë ta akuzon se gjoja në teren zhvillon spastrimin etnik, popullatën lokale e përdor si cak të gjallë dhe me anë të dhunës dhe me blerjen e të rrinjëve mundohet ti mobilizon në rradhët e saj.413 Kjo shkaktoi një valë të refugjatëve të frigësuar, sepse prej teritorit, ku zhvilloheshin luftimet, u shpërngulën prej 15.000 deri më 22.000 njerëz dhe u gjetën në pjesën e brendshme të Maqedonisë, të shumtit emigruan në Kosovë, Shqipëri dhe Turqi, disa prej tyre u munduan të shkonin në botën Perendimore. Njësitë qeveritare disponin edhe me helikopterët e blerë në Ukrahinë, në vazhdim të aktiviteteve ushtarake aritën sukses, sepse e futën nën kontroll pjesën malore përreth Tetovës. Qeveria në Shkup festonte, edhe aq ma shumë, sepse Solana pati sukses që ta bindë Arbër Xhaferin si dhe kreun e partisë opozitare Imer Imerin, që për këmbim për reformat, që duhej njohur të drejtat “minioritetit shqiptar”, në Shkup e nënshkruan deklaratën, e përbërë sipas instruksioneve të Solanës: në të parashihej zgjidhja paqësore e konfliktit si dhe thirrje guerilës shqiptare që ti dorëzojnë armët. Në fund të marsit qeveria maqedonase deklaroi se kryengritja është shuar dhe “guerilët janë të mundur”. Tek kjo nuk ishte aq e qartë, se ç’pati ndodhur me guerilët shqiptar: apo qenë fizikisht të eliminuar, apo kaluan në Kosovë, apo thjeshtë thënë i zhveshën uniformat dhe u përzien me popullatën civile.414

    Në fillim të muajit prill sërish u paraqit guerila shqiptare, kësaj rradhe në kufi me Shqipërinë, përreth qytetit Dibër. Sipas mendimit të qeverisë maqedonase UÇK-ja posedon me qendrat për trajnim në shtetin fqinj, që u patën shërbyer gjatë viteve 1998-1999 Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Mediat ndërkombëtare këto tentime të Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare e vlerësonin si një tentim për minimin e bisedimeve të filluara për reformat, që nën patronatin e Solanës  filluan me dy prill në mes Trajkovskit dhe partive të “moderuara” politike, përfaqësuesit e të cilës kërkonin tu njihet “se në shtetin e përbashkët nuk paraqesin vetëm pakicën”.415 Klima politike në Shkup qe tejet e tensionuar. Erdhi deri tek manifestimet e ndryshme ku disa qindra Maqedonasë e akuzonin Solanën, se mundohet tua imponon ndryshimin e kushtetutës dhe me këtë Shqiptarëve tua garanton barazinë: “Solana, ne i dimë qëllimet tua”, “Solana fashist”!” Edhepse kreu i PPD-së që në fillim kishte një qëndrim të rezervuar, askushi në qarqet ndërkombëtare nuk priste se bisedat do të zhvillohen aq lehtë. Unioni europian i kishte planet e veta, poashtu edhe qeveria në Shkup filloi të sillej sipas logjikës së imponuar europiane, gjërat në shiqim të parë dukeshin kështu, UE qeverinë maqedonase për sjelljen e saj konstruktive e shpërbleu me atë sepse filloi me bisedat me palën shqiptare: me 9.prill 2001 pas dy vite negociatash organizoi në Luksemburg nënshkrimin famoz të listës për “stabilizimin dhe asociim”, që Maqedonisë – ndër shtetet e para ballkanike – oforohet shansi për inkuadrimin e plotë tek “familja e zgjëruar europiane” (siç u shpreh ministresha për punë të jashtme Anna Lindh, anëtarja e “treshit” që sërish filloi të qarkullon nëpër Ballkan). Gjatë kësaj kohe Solana zhvilloi një diplomaci mobile në mes Brukselit dhe Shkupit, këtu shihej mundësia, që të theksohet roli i Unionit Europian tek zgjidhja e krizave ndërkombëtare, me një potezë të këtillë  dëshironte ta “përkrahte dhe konsolidonte unitetin e qeverisë maqedonase” duke e shtyer që të zhvillon biseda të “sukseshme” me përfaqësuesit e pakicës shqiptare.416 Marëveshjen e Luksemburgut e vlerësoi si një “shans të rëndësishëm për aritjen e progresit të vërtetë tek kërkimi i dialogut” dhe njëherit propozoi  themelimin e Këshillit Kombëtar (qeveria e zgjëruar do të pason më vonë), ku pritej të mernin pjesë të gjithë aktorët e partive politike maqedonase, të përfshirë në negociatat paqësore. Solana mundohej të ndikon me një optimizëm të duhur tek dy komunitet etnike në Maqedoni, por pjesa më e madhe e këtyre dy etnikumeve nuk pajtohej me një “strategji të këtillë politike”. Kjo u bë e qartë në mbarim të muajit prill. Në afërsi të fshatit Vejce erdhi tek ndeshjet në mes guerilës shqiptare dhe njësive policire qeveritare, ku jetën e humbën tetë ushtarë dhe polic. Për këtë rast qeveria theksonte se njësitë e saja kanë rrënë në pritë, përderisa përfaqësuesi politik i guerilës shqiptare Ali Ahmeti theksonte, se Shqiptarët vetëm qenë mbrojtur para dhunës së njësive qeveritare.417 Pa marë parsysh për atë, se kush kishte të drejtë, gjatë kohëve të fundit UÇK-ja përjetoi një ndryshim jetik: në krye të saj erdhi Gëzim Ostreni, ish oficer jugosllav, zavendësi i kreut të TMK-së  dhe një historian ushtarak (e botoi librin për lëvizjen partizane shqiptare gjatë luftës së Dytë botërore në Maqedoninë perendimore), që diti bukur mirë ta bashkon taktikën e guerilës klasike me mbrotjejn frontale të teritorit nën kontrollin e UÇK-së.418 Me 28.prill 2001 në Manastir erdhi deri tek ndeshja e guerilës ku jetën e humbën katër policë, me 1.maj në afërsi të Likovës, në pjesën veriore të Kumanovës, pesë “terroristë” gjuajtën kundër njësisë policore, që qe shkaku kryesor për ndeshjet e reja. Ekzistonte mundësia reale që të vjen deri tek lufta në mes dy komuniteteve etnike. Elementet nacionaliste dhe shovene maqedone, pas varrimit të policëve të vrarë në Manastir zhvilluan një sulm kundër Shqiptarëve dhe i shkatruan 40 duqanet e tyre. Kjo e detyroi ministrinë e brendshme që të aplikon orën policore. Pas këtyre ngjarjeve fshihej Organizata revolucionare Maqedonase Todor Aleksandrov, që u shpalli luftë atyre Shqiptarëve, për të cilët dyshonin, se financiarisht e përkrahin guerilën. Edhe në Shkup ku qe i vrarë një Shqiptar prej Kosovës në një restoran shqiptar, Maqedonasit filluan ta përhapin frigën e tyre para Shqiptarëve si dhe eksplodimit demografik dhe kërkonin, që qeveria duhet ti armatos, që të mbrohen prej tyre. Këtu duhet theksuar edhe “kontributin e çmuar” të Akademisë së Shkencave dhe Arteve (kuptohet asaj maqedonase), që e përpunoi planin duke propozuar këmbimin e popullatës dhe teritorit në mes Maqedonisë dhe Shqipërisë.419

   Konsolidimi i UÇK-së tek Shqiptarët e Maqedonisë rrënjësisht ndikoi tek ndryshimi i raportit të deriathershëm që e kishin UE dhe Natoja ndaj saj. Disa javë më parë prej qarqeve politike të Brukselit zyrtar dëgjoheshin thashethënat dhe fjalitë boshe duke deklaruar se “me banditë dhe gangësterë” nuk mundet zhvilluar bisedat, por tani UE dhe Natos iu bë e njohur- patën rastin të njohin, se pa lëshime gjërat nuk do të lëvizin në drejtimin e duhur, poashtu duhet trajtuar me plot seriozitet kërkesat e Shqiptarëve për mbrojtjen e të drejtave të tyre etnike. Është tejet e qartë se pse Solana me të gjithë kredibilitetin e vet politik dhe diplomatik u mundua kryekëput që ti bind Trajkovskin dhe Georgievskin, që mos ta aplikojnë gjendjen e luftës, por të inzistojnë tek bisedat me përfaqësuesit e “moderuar” të pakicës shqiptare. Me 4.maj njësitë qeveritare përreth fshatrave Vaksincë dhe Sllupçan në afërsi të Kumanovës, ku guerila shqiptare e shpalli si “zonë të çliruar”, sërish filluan me veprimin ushtarak që zgjati disa ditë.  Brenda kësaj kohe liderët politik të dyja komuniteteve etnike nën presionin e Solanës aritën një marëveshje “për unitetin kombëtar” dhe pas “negociatave maratonike” përfunduan, se ekipit qeveritar do ti bashkangjitet edhe PPD si dhe PSDM, që deri atëherit gjindeshin në opozitë. Ky koalicion i zgjëruar pritej që të vendoste themelet për një marëveshje në mes popujve, edhepse ishte tejet e qartë se mardhëniet në mes partnerëve shqiptar dhe maqedonas akoma mbeteshin të acaruara. Njëri prej komandantëve të UÇK-së i njohur me nofkën si “Sokoli” deklaroi se “cilado qeveri e përbërë pa përfaqësuesit e UÇK-së do të shkakton vetëm gjakëderdhje të rre”. “Koalicioni i unitetit nacional” me 14.maj në Shkup e mori në duar pushtetin, asaj i priu Lupço Georgievski.  Të nesërmen premieri maqedonas guerilës shqiptare i bëri thirje, që brenda 48 orëve ti dorëzojnë armët dhe nëse nuk veprojnë kështu si dëshiron qeveria, u kanos me ndërmarjen e aktivitetit ushtarak: “ Kjo paraqet afatin e fundit, popullata civile duhet sa më shpejt ti lëshon fshatrat e tyre dhe “terroristët” ti lëshojnë pozitat e tyre.” Në realitet shiquar ky ultimatum duhej të fillonte të vlente më 17.maj, por me kërkesën e komunitetit ndërkombëtar e “asgjësoi” afatin e për një kohë të përhershme duke u dhënë mundësi 1.500 refugjatëve për zbrasjen e fshatrave në Maqedoninë veriore, që ishin nën kontrollin e guerilës shqiptare.420

    Solana dhe lordi Robertson zyrtarisht akoma inzistonin tek konstatimi se me rebelët nuk mundet zhvilluar negociatat, sepse “nuk kanë asnjifarë legjitimiteti dhe dhunën e përdorin për aritjen e objektivave politike”, pas një kohe tejet të shkurtë erdhi deri tek kthesa vendimtare në qëndrimin dhe strategjinë e tyre ndaj palës shqiptare sidomos ndaj lidershipit të UÇK-së. Diplomati amerikan Robert Frowick, që në Maqedoni e prezantonte OSEBE-në, në realitet shiquar punonte sipas instruksioneve të Uashingtonit, kah mesi i muajit maj lidhi kontakte me krerët e UÇK-së dhe ua paraqiti planin, sipas të cilit guerilët duhej ti dorëzonin armët, duke fituar mundësinë për një gjest të këtillë, që të largohen drejt Kosovës, nëse kanë ardhur prej atje, vendasëve qeveria duhet t’ju garantoj amnestinë.421 Kryetari i qeverisë maqedonase Ljupço Georgievski ndaj kësaj poteze tejet pragmatike politiko-diplomatike si përfaqësues i qarqeve ultranacionaliste reagoi në mënyrë negative dhe refuzonjëse, apo siç shkroi gazeta gjermane Frankfurter Allgemeine Zeitung “në mënyrë histerike”, duke kërkuar largimin e diplomatit amerikan prej Maqedonisë, Perendimi ti ik eksperimentimit për kyçjen e UÇK-së në negociatat në mes palëve në konflikt.422 Tentimet e palës maqedonase qenë të fokusuara tek pengimi i bashkëpunimit dhe unifikimit të faktorit politik dhe ushtarak shqiptar, por pa sukses, sepse ngjarjet u zhvilluan në drejtime tjera, shpeshherë tejet enigmatike dhe tejet komplekse: me përkrahjen e politikanëve prej Tiranës dhe Prishtinës Arbër Xhaferi dhe Imer Imeri me 22.maj në Prizren u takuan me Ali Ahmetin dhe nënshkruan marëveshjen për bashkëpunim dhe veprim të përbashkët. Teza e tyre e përbashkët konzistonte me kërkesën për ndryshimin e kushtetutës, ashtuqë Maqedonia të bëhet “shtet demokratik për të gjithë qytetarët e saj”, duke fituar prej palës guerile se nuk do të ndërmer aktivitetet ushtarake. Pala shqiptare për një aktivitet të këtillë nuk e lajmëroi as presidentin e shtetit e as kryetarin e qeverisë, këtë lajm e publikoi agjencioni beogradas Beta, që shkaktoi tek pala maqedonase një dëshprim të nxierr. Pas kësaj, në Shkup u takua në mënyrë urgjente lidershipi politik dhe ushtarak maqedonas duke akuzuar dhe shpifur palën shqiptare (partitë politike shqiptare në Maqedoni PPD dhe PDSH) se janë vërë në shërbim dhe ofrojnë mbrojtje për “terroristët dhe ndjekin politikën e krijimit të Shqipërisë së madhe”, duke kërkuar prej tyre mosnjohjen dhe mospranimin e marëveshjes së Prizrenit. Ministri i mbrotjes Vlado Buçkovski deklaronte se “Terroristëve nuk mundet tua lejojmë që nëpër dyert anësore të shëndrohen si faktor politik.”423

    Këtyre kritikave iu bashkangjitën edhe lordi Robertson dhe ministri i jashtëm gjerman Joschka Fischeri, kjo nuk ndikoi fare tek qëndrimi i dy politikanëve shqiptar që të refuzojnë “platformën” e arritur në mes palëve shqiptare. Ekzistonte mundësia reale për zhbërjen e “qeverisë së unitetit nacional”, nëse në këto rrjedha nuk do të ndërhynte sërish Javier Solana, i cili me 29.maj u mundua ti bind përfaqësuesit e dy partive politike, që me kolegët maqedonas sërish të vendosin dialogun. Pala maqedonase poashtu u gjend nën presionin e vetë UE, e cila e ngriu ndihmën e ofruar financiare duke deklaruar, se qeveria në Shkup do ta meriton dhe fiton këtë ndihmë kur do ti firmosë ndryshimet kushtetutare, që qenë të duhura për mbrojtjen e pakicës shqiptare.424 Kjo potezë e inicuar nga ana e komunitetit europian nuk mbeti pa pasojat e duhura, sepse ashtu edhe ashtu Maqedonia gjindej para kolapsit financiar, edhe për shkak të shpenzimeve të luftës, që arrinin vlerën prej një miljonë dollarësh amerikan në ditë. Të nesërmen Ljupço Georgievski deklaroi, se është i gatshëm për ndryshimin e kushtetutës dhe njohjen e statusit të barabartë të gjuhës shqipe. Presidenti i republikës Boris Trajkovski luftëtarëve të UÇK-së njëherit u premtoi amnestinë dhe largimin e sigurtë në Kosovë, vetëm në rast se nuk kishin qenë inicijatorët e rebelimit apo i kishin përlyer duart me gjakun e ushtarëve dhe policëve maqedonas.425

    Ky premtim “i kushtëzuar” dukshëm ndikoi tek pengimi i procesit paqësor dhe hapi mundësinë për zgjërimin e konfliktit, saqë kjo e bindi Georgievskin që me 6. qershor e shpalli gjendjen e luftës dhe mobilizimin e përgjithshëm. Pala shqiptare duhet ta kupton se politika dhe strategjia e Georgievskit assesi nuk qe pranuar njëzërit prej palës ndërkombëtare, në rradhë të parë prej SHBA dhe UE, përfaqësuesi i Stejt Departmentit amerikan Richard Boucher si dhe Javier Solana, deklaronin se presidenti i qeverisë Maqedonase ndjehet i fuqishëm, sepse para nji kohe prej Ukrahinës pati blerë helikopterët e rri, prej Jugosllavisë tankset në saje të marëveshjes së firmosur ushtarake në mes Shkupit dhe Beogradit. Ushtria maqedonase filloi një ofenzivë të zgjëruar kryekëput në rajonin e Kumanovës, duke ju kërcnuar guerilëve shqiptar, se do ti fshin prej dheut, UÇK u kanos se do ta sulmon vetë Shkupin, sidomos aeroportin, rafinerinë e naftës, ndërtesat qeveritare dhe policore. Komuniteti ndërkombëtar në dallim prej qeverisë maqedonase qe tejet i vetëdijshëm se pala shqiptare mendon seriozisht dhe se këtu nuk flitet për fjalët boshe, dhe në fillim të qershorit UÇK e pushtoi Haraçinën, që përkonte si një paralagje e Shkupit dhe si pikë tejet e rëndësishme për luftimet e mëtjeshme.426 UÇK shumë shpejt u gjet përballë një konflikti me premasa më të gjërra karshi ushtrisë dhe policisë maqedonase, e gjithë kjo fliste për shkallëzimin e konfliktit si dhe shuarjen e opsioneve për aktivitet dhe ndërhyrjet paqësore. Për ta penguar një konflikt më të gjërrë George Robertsoni dhe Javier Solana në Shkup i filluan një sërrë aktivitetesh dhe bisedash si me palën shqiptare dhe atë maqedonase, këto biseda qenë “të nxheta dhe tejet konfliktuale”, sepse Trajkovski  nuk qe i gatshëm për paqën në të cilën e patën detyruar. Dhe së fundi për shkak të kanosjes së Brukselit, se do ti ngrinë çfarëdolloj ndihme financiare, arritën marëveshjen, ku parashihej, që guerilët sëbashku me armët që posedonin do të largohen prej Haraçinës.  Fakti se prej fshatit guerilët shqiptar i patën larguar me autobusët që i ofroi Natoja, dhe nën mbrojtjen e njësive amerikane, kjo shkaktoi huti dhe dëshprim në opinionin publik maqedonas, duke pohuar se Perendimi është tejet lëshonjës ndaj “narkoterroristëve” duke u ndihmuar që të “ikin”. Erdhi deri tek manifestimet që u shëndruan në një procesion të pushtimit të parlamentit dhe incidenteve rrugore, ku masa prej disa mijëra njerëzve kërkonte dorëheqjen e Trajkovskit, duke i kallur kukullat që përfaqësonin Solanën dhe Anno Lindh, duke ulurirë: “Natoja, tradhëtare!” Nën presionin e këtyre ngjarjeve Trajkovski dhe Georgievski disa orë pas largimit të Solanës prej Shkupit  e urdhëruan ushtrinë, që me helikopterët e blerë më parë MI-24 dhe SU-25, sërish ti sulmojnë pikat ku qenë përqëndruar përfaqësuesit e UÇK-së përreth Tetovës. Përkundër kësaj, kjo ofenzivë nuk qe e sukseshme, siç pati konstatuar Solana para gazetarëve në një konferencë shtypi, por vlenë si një leksion i duhur për ata që mundohen gjërat ti zgjedhin me anë të praktikimit të dhunës ushtarake dhe policore.427

    Edhepse dukej se palët në konflikt gjindeshin në “skaj të luftës qytetare”, siç qe shprehur një diplomat, ngjarjet u zhvilluan krejtësisht ndryshe, sepse si SHBA, UE, Natoja dhe OSEBE-ja ndërmorën një aktivitet të bujshëm,  që sa më parë ta zgjedhin të ashtuquajturin “paradoks maqedonas”: për këtë qëllim Stejt Departmenti amerikan në Shkup e dërgoi ambasadorin Jamese Pardewju, Brukseli zyrtar ish ministrin francez të mbrojtjes François Léotardin. Se si duhet riformuluar kushtetutën, palës maqedonase ia dërguan për ti këshilluar Robert Badinterin si dhe van der Stoel, komisarin e lartë të OSEBE-së për çështjet e pakicave. Pas dhjetë ditësh të zhvillimit të negociatave të “sukseshme” gjërat u komplikuan dukshëm kah 20.korriku, sepse premieri maqedonas i refuzoi haptazi duke i akuzuar ndërmjetësuesit se “mundohen ta shkatrojnë rrendin shtetoror të Maqedonisë” dhe i përkrahin kërkesat “brutale” të Shqiptarëve. Ndaj këtyre akuzave dhe shpifjeve të paargumentuara menjiherit u përgjigjën Solana dhe Robertsoni duke konstatuar, se “bëhet fjalë për një reagim jo të mirëpritur për ndihmën ndërkombëtare tek kërkimi i zgjidhjeve paqësore”, duke protestuar njëherit tek eliminimi i vizitës së tyre në Shkup. Tri javë më vonë, kur gjërave filloi mos tu duket fundi, se bisedat gjindeshin para dështimit, me 8.korrik e parafuan Marëveshjen kornizë për normalizimin e rrethanave. Në praninë e Robertsonit, Solanës dhe presidentit të të rri të UE përfaqësuesit të Belgjikës Louis Michelit, me 13.korrik e nënshkruan solemnisht në Ohër. Atë e përkrahu edhe përfaqësuesi politik i UÇK-së Ali Ahmeti, edhepse nuk e lejuan që të ulet tek tryeza e negociatave.428

    Me këtë marëveshje Shqiptarët e konfirmuan  tërësinë teritoriale të Maqedonisë, në këmbim që qeveria ua njohu “të gjitha kërkesat e parashtruara”: garancionet për mbrojtjen e pakicës shqiptare, barazinë gjuhësore në pjesët me shumicë shqiptare, ku përfaqësojnë 20 % përqindë e popullatës (në një të tretën e qyteteve duke e përfshirë edhe Shkupin), të drejtën që kuvendet komunale ti themelojnë njësitë e përziera policore dhe konsolidimin e vetëqeverisjes lokale. Prej kushtetutës parashihej fshyerja e alinesë, që Kishës ortodokse i garantonte një pozitë specifike në shtet, në Tetovë me ndihmën financiare të UE themelohej univerza private – South Eastern Univeristy-UEJT, ku ligjërimi do të zhvillohej në gjuhën shqipe, maqedonishte dhe anglishte si dhe gjuhët tjera europiane. Të vetmet kërkesa me rëndësi për Shqiptarët që nuk qenë pranuar (por akoma mbeten tejet aktuale dhe pjesë e lojës politike të partive shqiptare), edhe komuniteti ndërkombëtar nuk pati mirëkuptim  dhe nuk ofroi përkrahje për ta, kanë të bëjnë me njohjen, se Shqiptarët paraqesin popullin konstitucional në Maqedoni, themelimin e “dhomës së pakicave” në parlament dhe emërimin e nënpresidentit të shtetit, që duhej ta zgjidhnin vetëm parlamentarët shqiptar dhe do të posedonte me të drejtën e vetos.429

    Njëkohësisht përfaqësuesi i Natos dhe Ali Ahmeti aritën marëveshje, misionin që do ta dërgon në Maqedoni UÇK-ja do t’ia dorëzon armët, dhe jo si shenjë të kapitullimit por vullnetit të mirë. Edhepse Natoja nuk qe e gatshme që përpos detyrave në Bosnjë dhe Kosovë, që nuk qenë të kufizuara kohësisht, ti mer përsipër edhe ato të rejat në Maqedoni, kohë mëparë deklaruan, se operacioni Essential Harvest (Korrja esenciale) do të zgjatë vetëm 30 ditë, pas skadimit të afatit njësitë e saja do të largohen prej Maqedonisë. Ky prognozim në mesin e Maqedonasëve shkaktoi njëfarë dyshimi për atë se sa është i qëllimshëm apo i realizueshëm mandati i saj, sepse nuk qenë të informuar për marëveshjen, se guerilët – që në dokumentet zyrtare prej “terroristëve” përparuan në “rebelë” – dorzonin vetëm 3.300 copa armësh. Me 22.korrik operacioni rrodhi në bashkëpunim të 4.500 ushtarëve, që përpos Danimarkës, Çekisë, Spanjës, Gjermanisë, Italisë, Turqisë, Norvegjisë, Hungarisë  dhe Holandës, në të madhe kontribuan Britania e madhe dhe Franca. SHBA në mes të korrikut dhe gushtit filluan ti rimbaretin në Kosovë njësitë e tyre, aq sa kishin mbetur në Maqedoni.430

    Në mesin e tri palëve nënshkruesve të marëveshjes së Ohrit ekzistonte një shkallë e ulët e besimit reciprok, sepse ishte e qartë, kur komisari europian për mardhëniet e jashtme Chris Patten deklaroi, se ndihma financiare, me të cilën Brukseli zyrtar që do t’ia ofronte përkrahjen qeverisë së Shkupit e kushtëzonte me “implementimin e duhur të marëveshjes kornizë”. VMRO për nga ana e saj kërkonte se duhet aprovuar mekanizmin për ndryshimet kushtetutare, që duhej ta pranonte parlamenti, dhe armëve, që duhej ti dorzonte UÇK-ja një të tretën e armëve që posedonte.431 Në marëveshjen e aritur parashihej që procesi paqësor do të zhvillohet nëpërmjet tri etapave: në fazën e parë prej 27. deri më 29. korrik UÇK-ja do ti dorëzon njësive të Natos 1.100 copë armësh, dhe pastaj do të pres që parlamenti të ofron sqarimin për marëveshjen e Ohrit. Të nesërmen filloi të zhvillohet faza e dytë, që zgjati deri më 12.shtator ku guerilët shqiptar i dorëzuan edhe 2.200 copa armësh. Në mbarim të fazës së tretë me 23.shtator parlamenti duhej sëfundi ti pranon të gjitha amandamentet kushtetuese.  Edhepse kjo nuk ndodhi fare, përfaqësuesit e Natos dy ditë më vonë deklaruan, se guerilët i dorëzuan  3.875 copa armësh, duke përfshi edhe katër tankse, 17 sisteme mbrojtëse tokë-ajër, 161 granata kundërtankiste, ma shumë se sa kishin premtuar në fillim.432 Me këtë mbaroi operacioni Essential Harvest. Rrethanat në shtet edhe mëtutje mbetën të tensionuara, sepse Maqedonasit qenë të bindur, se bëhej fjalë për një farsë dhe se “terroristët” me pajtimin e qetë të njësive ndërkombëtare shumicën e armëve e fshehën, i dorëzuan vetëm hekurin e vjetër. Se cili kishte qenë raporti i guerilës shqiptare në Maqedoni ndaj njësive të Natos flet qartë rasti kur kah mbarimi i gushtit “të panjohurit organizuan” pritën kundër njësive të Natos dhe vranë një ushtar britanik shkruanin mediat maqedonase në Shkup. Duke pasur frigë, se pas largimit të njësive ndërkombëtare dhe pas firmosjes së amandamenteve kushtetutese, do të finguron shprazëtira e rrezikshme UE bëri presion ndaj Trajkovskit duke e bindur që ta pranon operacioin e rri të ashtuquajtur Task Force Fox (Dhelpërra e kuqërremtë). “Kjo njësi për intervenim të shpejtë” nën prirjen e lidershipit gjerman kishte për detyrë mbrojtjen e 280 vëzhguesëve civilë të OSEBE-së dhe UE (EU Monitoring Mission), që kontrollonin, se si pushteti e realizonte marëveshjen e Ohërit – sidomos themelimin e njësive të përziera policore, të autorizuara për pushtimin e rajoneve ku vepronte mëparë guerila shqiptare. Edhepse këtë askushi nuk guxonte ta theksonte zyrtarisht, Task Force Fox-i njëkohësisht i mbronte edhe shtetasit e të dyja komuniteteve etnike para veprimit të ekstremistëve nga të dyja palët.433

    Në pranverë të vitit 2001 brenda taborrit shqiptar u paraqitën tri grupacione të ndryshme, që deklaruan se e refuzojnë marëveshjen e Ohrit dhe nuk e kanë ndërmend ta respektojnë. Në botën perendimore dhe si zakonisht brenda trojeve etnike shqiptare si për nga aktiviteti i saj dhe strategjia e veprimit e “kategorizuar” si tejet radikale dallohej FBKSH dhe AKSH. Është një çështje aq sa delikate dhe e komplikuar të flasish për këto dy organizata dhe mos ta njohish fare historikun e ish UÇK-së në Kosovë, UÇK-së në Maqedoni dhe UÇPMB-së në Kosovën Lindore. Që në pranverë të vitit 2001 AKSH-ja i bëri thirje UÇK-së së Ali Ahmetit që të vazhdojnë me luftën e nisur duke e rikujtuar se objektivi kryesor i saj në fillim të luftës ka qenë “çlirimi i të gjitha trojeve etnike shqiptare në teritorin e ish RSFJ-së, zgjërimi i luftës në Greqi dhe formimi i Shqipërisë etnike”.434 Edhepse Ali Ahmeti në intervistën e tij për revistën Jane’s Defence Weekly kah mesi i shtatorit theksoi, se kjo organizatë ekziston “vetëm në letër”, u tregua se kjo assesi nuk është e vërtetë, sepse në fillim të nëntorit si përgjigje për burgosjen e shtatë Shqiptarëve, të akuzuar, se i kanë prirë AKSH-së, i grabitën 26 Maqedonas. Disa ditë më vonë në afërsi të Tetovës i vrau tri policë, ku njësia policore sipas urdhërit të ministrit të brendshëm Ljube Boshkovskit u mundua ta mbron varrin e përbashkët të maqedonasëve të vrarë më parë.435 Në aspektin politik, diplomatik, lobistik dhe tejet profesional duhet theksuar Forumin politik shqiptar për Maqedoni që i priu profesoresha e Hamburgut dr. Arlinda Vokaj –Shabani. Ky forum politik i përbërë prej intelektualëve të shquar shqiptar prej Maqedonisë ka luajtur një rol tejet vendimtar tek qendrat e ndryshme europiane të vendosjes dhe në SHBA, duke e qartësuar situatën dhe duke ju ndihmuar ndërkombëtarëve se popullit shqiptar në Maqedoni duhet ti njihet e drejta konstitucionale, për të qenë popull shtetformues – d.m.th. rregullimi i Maqedonisë sipas parimeve të teorisë politike të Arendt Lijphartit – federalizimi i Maqedonisë – Maqedonia si shtet binacional – praktikimi i federalizmit konsociativ. Para një viti në rrethanat tejet misterioze vritet dr.Arlinda Vokaj-Shabani sëbashku me dy fëmijët e saj në hyrje të Hamburgut.

    Assesi nuk duhet dyshuar se edhe sot e kësaj dite katër vite pas nënshkrimit të marëveshjes së Ohrit Maqedonasit akoma nuk janë pajtuar me ndryshimet e “imponuara të pranverës shqiptare në Maqedoni” nga ana e palës shqiptare. Në pranverë dhe vjeshtë të vitit 2001 në parlament dominonin nacionalistët maqedonas, që i refuzuan po ato aline që flisnin për amnestimin e luftëtarëve të UÇK-së. Të shpeshta kanë qenë rastet e përkeqësimit të raporteve në relacion në mes përfaqësuesve të shteteve perendimore dhe pushtetmbajtësve në Shkup, kulmin ky tensionim e arritit kur me 4.tetor ministria e brendshme i urdhëroi policisë, që ti pushton apo fut nën kontroll rajonet para shpalljes së amnestisë dhe para pranimit të marëveshjes kornizë, me të cilin pritej që të pajtohej popullata lokale dhe vëzhguesit ndërkombëtar. Ministri i brendshëm maqedonas Ljube Boshkovski qe për nga orientimi i tij politik tejet nacionalist, dardallisej me “ëndrrallat e tija dhe iluzionet e tepërta” duke metaforizuar tek deklarimet e shumta se kundër terroristëve shqiptar do të përgadisë “D-Day-Ditën maqedonase” duke parafrazuar intervenimin e ushtrisë anglo-amerikane në Normandi në vitin 1944. Të gjithë analistët dhe komentatorët perendimor filluan të talleshin me “budallallaqet e Boshkovskit”. Edhepse qeveria në Shkup me anë të dekretit me 9.tetor e shpalli amnestinë, Solana i dëshpruar menjiherit e eliminoi organizimin e konferencës ndërkombëtare, ku pritej takimi të zhvillohej me 15.tetor ku duhej debatuar për ndihmën e premtuar ekonomike. Siç u shpreh një diplomat i huaj në njërin prej takimeve të shumta joproduktive me palën maqedonase: “ Maqedonia si shtet ekziston vetëm dhjetë vite, atë e karakterizon politika dhjetëvjeçare, elita e saj politike mbetet për të mësuar shumë gjërra.”436

    Maqedonasit e akuzonin komunitetin ndërkombëtar se është e njëanshme dhe se i përkrahën Shqiptarët, e gjithë kjo shkaktonte frigën, se do të fillojnë ta praktikojnë terrorizmin, siç pati ngjarë në historinë e tyre të kaluar gjatë momenteve të krizës.437 Parlamenti maqedonas gjatë natës organizoi takimin e vet duke pasur frigë para manifestimeve rrugore, pas një debati tejet polemizues dhe të gjatë në nëntor të vitit 2001 sëfundi i pranoi pesëmbëdhjet amandamentet kushtetuese, ku “pakicës shqiptare” duhej garantuar të drejtat e saja. Hapur mbeti edhe çështja e vetëqeverisjes lokale, që nuk ndikoi dukshëm tek rritja e besimit ndaj popullit shumicë. Në mesin e Maqedonasëve kjo përvojë traumatike, që e patën mbijetuar, akoma e thelloi urrejtjen ndaj shtetasëve të një gjuhe tjetër dhe religjioni, njëherit shkaktoi dyshime për mundësinë e mbjetimit si popull. Siç theksojnë analistët perendimor në këtë drejtim në mesin e elitës politike maqedonase sërish u paraqitën rrymat tradicionale, që qenë tejet aktuale në fillim të shekullit XX-të: përpos asaj autonomiste, probullgare dhe ajo prosërbe. Gjendjen e tyre psigjike e shprehu simbolikisht gazeta e Shkupit, kur me 8.shtator 2001, përeth dhjetëvjetorit  të referendumit përkundrejt  bojkotit të Shqiptarëve, sollën vendimin për pavarësinë, në faqen kryesore shkroi: “ Gëzuar festën – nëse keni çka të festoni.”438