8. Plani i Kristofer Hillit (Christopher Hill)

    Në prapavijë zhvillohej një aktivitet i pasur diplomatik, që tentonte kah zgjidhja e përkohshme e tragjedisë kosovare në bazë të marrëveshjes në mes Millosheviçit dhe Rugovës. Koha Ditore, njëra prej gazetave të rralla shqiptare që botohej në Prishtinë, me 17.shtator 1998 e botoi tekstin e propozimit amerikan, me anë të së cilit ambasadori amerikan në Maqedoni Kristofer Hilli u drejtua të dy krerëve atij sërb dhe shqiptar. Në të shihej “autonomia speciale” e Kosovës, e cila duhej të mbetej nën sovranitetin shtetror të Sërbisë. Realizimin e kësaj marëveshje do ta kontrollonin vëzhguesit ndërkombëtar, që anësh do t’ju qëndronte “ombudsmeni”, përgjegjës për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Vendimin përfundimtar për statusin politik të Kosovës do ta pranonin më vonë, pas pesë gjashtë viteve, kur do të vinte deri tek qetësimi i rrethanave.73 Bashkëpunëtorët e Rugovës e prezantuan karshi këtij propozimi planpropozimin e vet, ku kërkonin aplikimin e referendumit për fatin përfundimtar të Kosovës, që duhej të ishte brenda federatës Jugosllave e barabartë me Sërbinë dhe Malin e Zi – si republikë tretë.  Dhe para se të kishin qenë të informuara mirë me detalet e këtij plani, qeveria sërbe dhe ajo malazeze e refuzuan, se si i tillë nuk qe i pranueshëm.74

    Në shtator forcat sërbe i shtuan sulmet kundër Shqiptarëve dhe i detyruan edhe disa mijëra njerëz, që të ikin në pyje, ku ekzistonte mundësia që atje do ti takonte dimri: sipas vlerësimeve të organizatave ndërkombëtare kriza në mënyrë direkte apo indirekte kishte prekur mëse 700.000 njerëz. Kjo i bindi Europianët se me plotë simpati filluan ta akceptonin politikën e dorës së fortë që e propagonte dhe mbronte me vetëdije zonja Medlin Ollbrajt. Ishte e qartë se përkeqësimi i mëtejshëm i pozitës do të shkatonte thymjen e rrezistencës shqiptare dhe ekzodusit masiv, që do ti fuste në brithmën e jostabilitetit edhe shtetet fqinje, parasegjithash Shqipërinë dhe Maqedoninë. Pas një muaji të plotë negociatash me palën Ruse këto konstatime patën diktuar Këshillit të sigurimit, që me 23.shtator (me mirëmbajtjen e Kinës) e solli rezolutën 1199, e zbërthyer në 17 pikë, ku akuzohej policia sërbe dhe forcat ushtarake, që patën shkaktuar katastrofën humanitare. Duke u lidhur në kapitullin e VII. të Kartës themeluese të OKB-së, që flet për mbrotjen e paqës ndërkombëtare, ju bërri thirrje palëve në konflikt, që sërish ta fillojnë dialogun. Millosheviçin e përkujtuan, për obligimet e marura përsipër të pranuara në Moskë dhe kështu kërkonin tërheqjen e njësive speciale si dhe sankcionimin e tyre që patën kryer krime mbi popullatën e pafajshme.  Njëherit iu kërcnuan edhe “me hapat tjera dhe sankcionet shtesë”, nëse nuk do të ndërmer asgjë, që ta pengon gjakderdhjen dhe nuk do të lejon në Kosovë të vijnë vëzhguesit ndërkombëtar, që do ta ndjeknin zhvillimin e ngjarjeve në emër të OSEB-së.75

    Edhepse kjo rezolutë qe formuluar pak a shumë me një sens skeptik – që të ishte e pranueshme si për Rusinë dhe Kinën -, atë e shiqonin si pikën vendimtare në raport të komunitetit ndërkombëtar ndaj Kosovës dhe krizës kosovare.  Presidenti Shirak, që iu bashkangjit shqiponjave, pati theksuar, se ekziston mundësia e intervenimit të Natos në Kosovë. Edhepse këtij interpretimi i kundërshtonin si në Moskë dhe Peking, me 24.shtator 1998 Këshilli i aleancës Verioroatlantike në mbledhjen e Villa Morit në Portugali e autorizuan kreun suprem Uesli Klarkun, që të aktivizon të ashtuquajturën  (“Activation Warning –ACTWARN”), që parashikonte veprimin ushtarak “të kufizuar” në Kosovë: kjo paraqiste prognozimin e sulmit ajror, identik me atë të Bosnjës dhe Hercegovinës  që ngjau para tri vitesh. Krerët e Beogradit përkundër kësaj edhe matutje inzistonin tek konstatimi, se shkakun kryesor për çështjen kosovare duhet kërkuar në “separatizmin shqiptar dhe terrorizmin e UÇK-së”, këtu rrishin heshtur për tragjedinë njerëzore, që gjindej në zhvillimin e sipërm. Aq sa e theksonin, për të flisnin si një komplot të CNN, që me një propagandë speciale i bindte Shqiptarët e Kosovës, që ti lëshojnë shtëpitë e veta. Vuk Drashkoviqi theksonte se në Kosovë nuk ekzitojnë refugjatët pa strehë mbi kokë dhe se bëhet fjalë për një “katastrofë humanitare teatrale”.76 Në Sërbi vetëm një numër i vogël intelektualësh, që menjiherit i patën zhigosur si “shpirtëshitës”, të shitur për interesat e huaj, qenë të vendosur të konfrontohen me të drejtën zyrtare. Që tua mbyllte gojën, kuvendi firmosi ligjin, me anë të së cilit kanosej, se do ta shtyp çfarëdo “defetizëm” apo “zgjërimin e panikut”. Kësaj iu bashkangjit edhe propaganda e zezëllosur, për të cilën qenë karakteristike slloganet e tipit: “Mundet të jetojmë pa bukë, nuk mundet të jetojmë pa shtetin” (dhe kjo në momentin, kur rrethanat ekonomike qenë katasrofike dhe vetëm në Beograd kishte afër 200.000 njerëz në moshë pa kurfarë të ardhurash). Mediat sërbe ndesheshin në mes veti se kush do ta lëvdëron ma shumë Millosheviçin “për veprat atëdhetare”, ku një fallxhore e shquar beogradase i pati prognozaur se: “Do të bëhet mbret. Do të qeverisë mbi Bullgarinë, Romuninë, Austrinë dhe Hungarinë.”77

    Në mbarim të shtatorit 1998 i zbuluan në afërsi të Drenicës në Obrinjen e Epërme vrasjen e 21 Shqiptarëve, që përgjegjësi mbartnin njësitë policore: sipas raportimit të vëzhguesve të misionit diplomatik njësitë policore sërbe i patën vrarë viktimat e tyre, në mesin e të cilëve gjindeshin gratë me fëmijë, të vrarë me pushkatim pas shpine, kur ishin munduar të ikin. Njërës prej grave që qe me barrë në muajin shtatë të shtatzënësisë, ia prenë stomakun dhe ia shkëputën foshnjën.78 Metodat e këtilla premierit sërb Mirko Marjanoviçit ia dhanë mundësinë, që dy ditë më vonë ta shpall mbarimin e gjendjes ushtarake në Kosovë, sepse në vend “dominon paqja”. Nga ana tjetër u munduan që ta bindin komunitetin ndërkombëtar, në rradhë të parë Amerikanët, “se duhet vepruar disi”, dhe e shtynë Grupin e Kontaktit, që ta pranojë planin e Hillit, që në Kosovë parashihte administratën e përkohshme, ku do të merrnin pjesë Sërbët, Shqiptarët si dhe vëzhguesit ndërkombëtar. Me 8.tetor krerët e raskapitur të UÇK-së shpallën ndalimin e zjarrit dhe njerëzve të vet u dhanë urdhër për “lëvizjen taktike” në pyje dhe male. Në mënyrë të heshtur prisnin se do të vjen deri tek rritja e presionit ndërkombëtar kundër Millosheviqit dhe dukshëm patën ndikuar tek vendimi i Natos sa i përket sulmeve ajrore.79 Po në  të njëjtë ditë në aeroportin e Londrës erdhi deri tek takimi i ministrave të jashtëm të SHBA, Francës, Britanisë së Madhe, Gjermanisë dhe Rusisë, që inicoi kthesën vendimtare, sa i përket çështjes kosovare. Objekt i debatit qe legjitimiteti i intervenimit të Natos pa pajtimin e OKB-së. Igor Ivanovi kolegëve të vet haptazi u tha, se Rusia do ta përdorë të drejtën e vetos, nëse kjo pyetje do të evidentohet në rrendin e ditës së Këshillit të sigurimit. Shtoi se “do të bërtasim aq sa mundet”, nëse kjo nuk do të ndodhë, me këtë e bëri të njohur se Moska do ta mbron kredibilitetin e saj.80

    Ky sinjal i rëndësishëm prej palës ruse Stejt Departmentin amerikan e vurri para një problemi të rri: nëse kriza do të tejkalohet me intervenimin e Natos, shumë rrëndë do të mundet të pengohen Shqiptarët që ta kërkojnë pavarësinë e plotë, kjo do të shkaktonte një reagim zinxhirë. Ishte e qartë se pavarësimi i Kosovës, do ti epte energji pozitive për realizimin e ëndrrës qindëvjeçare për formimin e Shqipërisë etnike, ëndrrat sërbe për formimin e një Sërbie të madhe dështuan, këtu do të riaktualizohej sërish çështja e Bosnjës dhe Hercegovinës si dhe ndarja e saj. Diplomatët amerikanë vendosën që ti ikin këtij rreziku, duke praktikuar strategjinë që në rastin boshnjak qe tejet efektive: do të vendosin në gjuhën e dhunës, njëherit do ta përdorin edhe diplomacinë, që të hulumtojnë, a ekziston akoma mundësia që palët në konflikt ti bindin që të merren vesh ndërmjet veti.81