Marrëdhëniet ndërkombëtare dhe e drejta për vetvendosje e Kosovës

Prof.Dr.Beqir Ismaili
Kairo,2007


Sipas konceptit politik bashkëkohor, shteti ka tre përbërës: territorin, popullin dhe sovranitetit, me anën e të cilit autoritetet qeverisin territorin dhe popullin. Më të shumtën e rasteve, shteti i plotëson përbërësit gjerografikë dhe etnikë, çka e bën atë entitet politik të pavarur, me bazat e tij materiale dhe morale dhe me kufijtë e veta të përshtatshme, të cilat nuk lejohet të sulmohen nga ndonjë shtet tjetër në asnjë mënyrë. Çdo popull ka dinjitetin dhe vlerat e veta, të cilat synon t’i ruajë dhe t’i zhvillojë. Kulturat e ndryshme me gjithë shumëllojshmërinë dhe ndikimet e ndërsjella janë pjesë e trashëgimisë së përbashkët që zotëron i gjithë njerëzimi.
Ndërkohë, deklarata e parimeve të bashkëpunimit kulturor ndërkombëtar që ka vendosur Konferenca e Përgjithshme e UNESKO-s në nëntor të vitit 1966 ka përcaktuar rëndësinë e shkëmbimit ndërkulturor dhe i ka vënë detyrë Kombeve të Bashkuara dhe shteteve pjesëmarrëse në të që të bëjnë të gjtha përpjekjet për të zhvilluar shkëmbimet kulturore të ndërsjella ndërmjet tyre. Kjo deklaratë e përcaktoi si të drejtë të të gjithë popujve që të ndajnë midis tyre arritjet shkencore dhe të mos përqëndrohen në një kulturë të veçantë.
Një parim tjetër që u theksua në këtë deklaratë është gjithëpërfshirja e bashkëpunimit kulturor, pra që ky bashkëpunim të shtrihet në të gjitha fushat, në ato praktike dhe teknologjike, si dhe në aktivitetet kreative e intelektuale që lidhen me edukimin, shkencat dhe kulturën.
Në përgjithësi, kjo deklaratë ka theksuar domosdoshmërinë e përpjekjeve për të përmirësuar kushtet e jetës shpirtërore dhe materiale të njerëzve në të gjitha anët e globit. Nisur nga ky synim, pra përmirësimi i jetës shpirtërore dhe materiale të qytetarit egjiptian dhe atij kosovar, lindi bashkëpunimi dypalësh midis Egjiptit dhe Kosovës, nëpërmjet nënshkrimit të Traktatit për Bashkëpunim në fusha të ndryshme, veçanërisht në sferën e kulturës dhe të shkencës.
Kosova, edhe pse nuk është plotësisht e pavarur, po kalon fazën e fundit drejt realizimit të kësaj pavarësie. Për këtë arsye, qeveria kosovare e formuar nën kujdesin e Kombeve të Bashkuara po punon për vendosjen e marrëdhënieve ndërkombëtare. Në këtë pikë, ajo e pa të domosdoshme hapjen me vendet e Lindjes së Mesme dhe lidhjen e marrëdhënieve me ta, që të jetë bazë kryesore në mbështetjen e marrëdhënieve ndërkombëtare.
Në këtë mënyrë ajo i drejtoi përpjekjet e saj për nga Egjipti, për shkak të peshës së tij politike dhe rolit të tij strategjik në atë zonë, dhe lidhi me të marrëveshje për bashkëpunim dypalësh në fusha të ndryshme. Marrëveshja u lidh përmes përfaqësisë diplomatike të Kosovës me institucionet dhe organet përkatëse egjiptiane. Në këtë drejtim u hodhën disa hapa të rëndësishëm, gjë që konsiderohet pikënisje e një bashkëpunimi frytëdhënës në të ardhmen, sidomos pas pavarësisë së plotë të Kosovës dhe përfshirjes së saj në OKB si shtet sovran.
Është fakt se marrëdhëniet diplomatike janë të lidhura me përfaqësimin diplomatik që prej shekullit XIX, kur funksioni i diplomacisë e kapërceu rolin e saj tradicional në një fazë të re më dinamike. Me zhvillimin e mjeteve të komunikacionit në kohën tonë, përfaqësimi diplomatik ka fituar dimensione të reja dhe, tashmë është bërë një hallkë e rëndësishme ndërlidhjeje midis Egjiptit dhe Kosovës, e cila përpiqet t’i forcojë marrëdhëniet dypalëshe, të përafrojë këndvështrimet e të dyja vendeve dhe të hartojë një projekt të përbashkët kulturor, që përfshin të gjitha fushat me interes për të dyja palët.
Nisur nga sa më sipër, gjatë faqeve në vazhdim do të flasim në mënyrë të përmbledhur rreth rëndësisë së bashkëpunimit ndërkombëtar në përgjithësi, aspekteve dhe thelbit të tij, si dhe rreth rëndësisë së bashkëpunimit ndërmjet Egjiptit dhe Kosovës në periudhën e tashme; rreth sferave të këtij bashkëpunimi; rreth ndikimit të tij në jetën kosovare; rreth marrëveshjes së bashkëpunimit të lidhur midis dy vendeve; dhe rreth rolit të përfaqësuesit të Kosovës në Egjipt, i cili u ngarkua me detyrën e nënshkrimit të kësaj marrëveshjeje.


Rëndësia e bashkëpunimit ndërkombëtar në përgjithësi

Në parim, bashkëpunimi zë një vend të rëndësishëm për shkak të konflikteve në të cilat është përfshirë njerëzimi dhe për shkak të ndarjes së botës në grupime dhe alenaca, si dhe për shkak të sloganeve që deklarojnë në arenën ndërkombëtare fuqitë dhe sistmemet në konflikt, si kapitalizmi dhe komunizmi. Nganjëherë ky konflikt i kapërcen kufijtë e shteteve dhe merr formë kolonializmi.
Konflikti përqendrohet rreth krizës ekonomike, e cila shqetëson qeveritë. Ai është problem strategjik në planin rajonal dhe ndërkombëtar.
Bashkëpunimi është strukturë shoqërore ekonomike që i ofron njeriut rrugët dhe mënyrat e nevojshme për të zgjidhur problemet shoqërore dhe ekonomike. Për këtë arsye, ai bazohet në një metodologji që ballancon interesin e përgjithshëm me atë të përveçëm, duke marrë parasysh realizimin e drejtësisë shoqërore.
Natyra e shoqërisë moderne karakterizohet nga interesa të kundërta në të gjitha fazat e jetës njerëzore, gjë që kërkon përpjekje të shumëfishta për sistemimin e këtyre interesave, në mënyrë që të plotësohen nevojat e të gjithë individëve të shoqërisë. Në këto rrethana, bashkëpunimi përfaqëson një model për të dhënë zgjidhjet e duhura që i përshtaten natyrës njerëzore në të gjitha etapat e jetës dhe kushteve ekonomike. Ai është mjeti më ideal që i përshtatet realitetit dhe mundësive të dhëna, të cilat kërkojnë përpjekje të mëdha për të realizuar shoqërinë e zhvilluar.
Thelbi i bashkëpunimit si një strukturë shoqërore, ekonomike, kulturore që synon ngritjen e nivelit të njeriut, kërkon njohjen e konceptit teorik të bashkëpunimit dhe strukturën e tij praktike, si dhe analizimin e tij në planin rajonal dhe ndërkombëtar.
Për të mbështetur lëvizjen e bashkëpunimit, Organizata Ndërkombëtare e Punës vendosi një program për të nxitur zbatimin e parimeve të bashkëpunimit, për të krijuar kuadrin e nevojshëm ligjor dhe për të përhapur ndërgjegjësimin mbi rëndësinë e bashkëpunimit.
Në fushën e marrëdhënieve ndërkombëtare, Aleanca Ndërkombëtare për Bashkëpunim konsiderohet si organizata më e vjetër bashkëpunuese që u themelua në Londër në vitin 1895. Ai kishte për qëllim përhapjen e parimeve bashkëpunuese dhe zhvillimit të marrëdhënieve ekonomike ndërmjet organizmave të ndryshme bashkëpunues.
Bashkëpunimi krijon një sërë çështjesh ligjore, kulturore, shkencore, shoqërore dhe ekonomike, sepse ai përfaqëson një strukturë që përfshin të gjitha aspektet e jetës njerëzore. Ai zotëron shumë kompetenca, të cilat mund të shfrytëzohen për të ngritur një shoqëri moderne që përshtatet me të gjitha shoqëritë njerëzore, si për nga koha ashtu edhe për nga vendi.
Bashkëpunimi është strukturë rajonale në një kuadër botëror që siguron zgjidhjet e plota për problemet e njeriut, sipas një sistemi të ngritur në bazë të studimeve praktike dhe teorike.

Thelbi i bashkëpunimit

Bashkëpunimi është një e vërtetë shoqërore reale që është shfaqur që me shfaqjen e shoqërive njerëzore, duke imponuar prezencën e vet. Më pas, atë e ligjëruan legjislacionet, duke përcaktuar bazat e tij shkencore në formë praktike, që përfaqësohet me shoqërinë kooperuese.
Bashkëpunimi në kuptimin e tij të përgjithshëm do të thotë: puna që bashkon përpjekjet e shumë personave me qëllim realizimin e një dobie që nuk mund të arrihet individualisht. Pra, bashkëpunimi tregon se njeriu nuk mund të jetojë i shkëputur nga shoqëria, sepse i vetëm nuk mund të përmbushë interesat e veta. Nga ana tjetër, mbledhja e njerëzve përbën një nga format e mbrojtjes, prandaj realizimi i bashkëpunimit të përgjithshëm është në dobi të të gjithë individëve të bashkësisë plotëson nvojat e saj bazike.
Bazuar në sa më sipër, mund të themi se bashkëpunimi lidhet me përparimin dhe zhvillimin e njerëzimit, madje njerëzimi e ka siguruar vazhdimësinë e tij vetëm përmes bashkëpunimit të individëve për të realizuar qëllimin bazë të jetës shoqërore.
Vëmë re se koncepti bashkëkohor i bashkëpunimit lidhet me përparimin ekonomik dhe shoqëror. Për këtë arsye shtetet përpiqen që të krijojnë forma sa më të mira bashkëpunimi, në mënyrë që të krijojnë bashkësi njerëzore sa më të përparuara.
Në planin ndërkombëtar, grupimet njerëzore u shfaqën për të realizuar synime të përgjithshme, të cilat janë të përbashkëta për të gjithë njerëzimin. Të tilla bashkime janë OKB, Tregu i Përbashkët Europian, BE-ja etj. Këto organizma ndërkombëtarë përbëjnë një formë të përparuar të bashkëpunimit në kuptimin e tij të përgjithshëm, i cili tashmë është bërë një nga domosdoshmëritë e shoqërisë moderne. Madje bashkëpunimi ndërkombëtar sot merre shtytje pikërisht nga këto grupime njerëzore, të cilat bazohen mbi punën në grup dhe ndihmesën e ndërsjellë me qëllim realizimin e synimeve të përbashkëta, si brenda një shteti, ashtu dhe jashtë tij.
Ndryshimi i rendit botëror nga faza e kolonizimit ushtarak në një etapë më të përparuar, tashmë përfshin kolonizimin në sferat e teknologjisë, bujqësisë, tregtisë dhe deri në fushën e mendimit.
Zgjerimi i zonës së bashkëpunimit në shoqërinë njerëzore moderne, bëri që ai t’i nënshtrohet një sërë normash që rregullojnë praktikën e punës bashkëpunuese në shumë fusha. Pra, bashkëpunimi është bërë një sjellje qytetare e domosdoshme rregulluese që përfshin të gjitha sferat e jetës shoqërore.
Mund të thuhet se bashkëpunimi është sjellje e natyrshme, që njeriu e ushtron për të arritur qëllimet e tij. Ai është një formë e grupimit njerëzor që ka dimensione ligjore, politike, shoqërore dhe ekonomike dhe që ka për qëllim krijimin e marrëdhënieve zonale në të gjitha aspektet e tyre, si dhe të jetës ndërkombëtare, qoftë në kohë lufte apo paqeje.

Vetëdija bashkëpunuese

Një nga faktorët e sukesit të lëvizjeve bashkëpunuese është ndjenja vetjake e çdo anëtari për solidaritet në shpërndarjen e barabartë të përgjegjësive dhe dobive. Vetëdija bashkëpunuese kërkon shpalljen e qëllimeve të lëvizjes bashkëpunuese, në mënyrë që të motivohen dhe mbështeten aftësitë dhe përpjekjet personale për ngritjen e nivelit të individit. Veç kësaj, çdo individ duhet të kontribuojë në administrimin dhe mbikqyrjen e punës, në mënyrë që secili të ndjehet se është përgjegjës për suksesin.

Disa forma të bashkëpunimit ndërkombëtar

Bashkëpunimi midis shtetve ose organizmave ndërkombëtarë nuk është spontan, por i nënshtrohet një sërë rregullash dhe normash shumë precize, të cilat bëjnë që të arrihet qëllimi i bashkëpunimit.
Disa nga format e bashkëpunimit ndërkombëtar janë shkëmbimi kulturor, ekonomik dhe tregtar midis shteteve, përfaqësimi politik dhe diplomatik, shkëmbimi në fushën e informacionit etj. Shkëmbimi në fushën e informacionit është thelbi i të drejtës së komunikimit ndërkombëtar, pasi informacioni është një interpret i saktë i gjendjes së shoqërisë prej së cilës del.

Marrëdhëniet ndërkombëtare dhe e drejta për vetvendosje e Kosovës

Në fakt, e drejta e vetvendosjes, veçanërisht në kuadër të ligjit ndërkombëtar, qëndron në planin teorik dhe nuk kthehet në rregull ndërkombëtar të detyrueshëm para se praktika ta pranojë dhe ta mbështesë atë. Për fat të mirë, sot janë plotësuar shumë faktorë që e kanë shndërruar këtë parim në normë detyruese dhe të drejtë të qartë të zbatuar në praktikë nga OKB-ja. Por kjo gjë ka ndodhur vetëm pas Luftës së Dytë Botërore dhe pas shpalljes së rezolutës së OKB.
Rezoluta e OKB-së mjaftohet vetëm me përmendjen e kësaj të drejte, por dokumente të shumta përmbajnë një koncept të qartë të saj. Kështu, kjo e drejtë përmendet në dy kartat ndërkombëtare për të drejtat e njeriut të ratifikuara nga Asambleja e Përgjithshme e OKB në vitin 1966 dhe ka marrë natyrë detyruese për shkak të nëshkrimit të këtyre kartave nga shumë shtete anëtare të OKB. Për fat të mirë, e drejta e parë e përmendur në këtë kartë është pikërisht ndalimi i ndërhyrjes së një shteti në punët e brendshme të një shteti tjetër, ruajtja e pavarësisë dhe një deklaratë e veçantë mbi përkufizimin e agresionit.
Në fakt, deklarata mbi parimet e ligjit ndërkombëtar në lidhje me marrëdhëniet miqësore dhe bashkëpunimin midis shteteve si dhe dy kartat e të drejtave të njeriut, kanë rëndësi të veçantë në ratifikimin e parimit të vetvendosjes në mënyrë të hollësishme. Po ashtu, deklarata e Asamblesë së Përgjithshme të OKB e vitit 1960 mbi zhdukjen e kolonializmit ka rëndësi të veçantë në përcaktimin e procedurave praktike që duhen ndjekur me qëllim zbatimin e këtij parimi. Kjo kërkon që të ndalojmë në një pikë të rëndësishme që është:

Kush e ka të drejtën e vetvendosjes

Rregulli i vetvendosjes i jep të drejtën një populli të përcaktojë sistemin e vet politik, ekonomik, shoqëror dhe kulturor, pa ndërhyrje nga jashtë. Nisur nga kjo, disa mendojnë se e drejta e vetvendosjes i përket çdo grupimi që formon një popull, pra çdo grupimi, anëtarët e të cilit kanë afërsi shoqërore, kulturore, shpirtërore etj.
Është e qartë se ky rregull ua jep këtë të drejtë popujve. Sipas një komisioni të OKB të ngarkuar për të përkufizuar konceptin e popullit, me popull nënkuptohet një bashkësi njerëzish që i bashkon dëshira e përbashkët për të krijuar një entitet të veçantë, i cili është në gjendje të funksionojë për të siguruar të ardhmen e tyre të përbashkët.
Sipas këtij përkufizimi, e drejta e vetvendosjes është një e drejtë kolektive, ndryshe nga të drejtat e tjera të njeriut, të cilat janë të drejta vetjake. Për këtë arsye ajo ka një rëndësi të veçantë, sepse hap rrugën për sigurimin e të drejtave të tjera të njeriut, të cilat realizohen vetëm në një shtet, të cilit individët dëshirojnë t’i përkasin. Një popull i ndodhur nën sundimin e të huajve duhet të vendosë për shumë aspekte të jetës së tij, jo vetëm për të drejtën e përfaqësimit politik. Ai duhet synojë pavarësinë dhe fitimin e sovranitetit të plotë në të gjitha sferat, ligjore, ekonomike, sociale dhe kulturore.
Ndoshta aspekti ekonomik ka tërhequr më shumë vëmendjen sesa aspektet e tjera që plotësojnë vetvendosjen. Prandaj vërejmë se në dy deklaratat e të drejtave të njeriut dhe në deklaratën e parimeve të së drejtës ndërkombëtare që rregullon marrëdhëniet e miqësisë midis popujve, i jep të drejtën një populli për të administruar pasuritë e veta natyrore. Natyrisht, kjo duhet bërë pa shkelur asnjë nga detyrimet që burojnë nga bashkëpunimi ekonomik ndërkombëtar që bazohet mbi parimet e interesave të përbashkëta dhe në të drejtën ndërkombëtare. Po ashtu, teksti i deklaratës thekson se asnjë popull nuk duhet privuar nga mjetet e jetesës. Megjithatë, edhe aspekti kulturor dhe shoqëror në të drejtën për vetvendosjes tashmë është një nga çështjet më të rëndësishme, veçanërisht për popullin e Kosovës.
Nisur nga sa më sipër, Kosova i zotëron të gjitha përbërësit e një shteti: territorin, popullin dhe sovranitetin, në mënyrë që të vendoset pavarësia e saj e plotë. Për këtë dëshmojnë tashmë të gjitha aspektet e jetës kosovare. Prandaj, komuniteti ndërkombëtar duhet t’i zbatojë marrëveshjet dhe rezolutat e veçanta në lidhje me të drejtën e popujve për vetvendosje, përderisa plotësohen të gjitha normat ndërkombëtare të posaçme për këtë çështje. Dhe padyshim që Kosova i plotëson këto norma për të arritur pavarësinë e plotë. Për këtë arsye, marrëdhëniet ndërkombëtare mes Kosovës dhe vendeve të tjera nuk janë diçka e çuditshme, sepse vendet perëndimore i kanë vendosur këto marrëdhënie nisur nga parimi se Kosova ka të drejtë të jetë shtet sovran i njohur botërisht nga OKB-ja.