Shqiptarët në Luginën e Preshevës: populli i harruar

Shkruan: Alexandra Channer

Para dy muajve në fshatin Rainc, njësia speciale e policisë së Serbisë, ‘xhandarmëria’, kanë ndaluar dhe bastistur një grup shqiptarësh të cilët udhëtonin me makinë. Sipas burimeve lokale, njëri prej tyre ishte detyruar të shtrihet përtokë. Atij i ishte thënë se kjo trevë nuk është Shqipëria, por Serbia, kështu që ai duhet të flas serbisht. Në fshatin Corotic, të njëjtën natë, një djalë dhe e fejuara e tij ishin ndaluar dhe bastistur dhunshëm për orë të tëra nga xhandarmëria. As atyre nuk iu lejua të flasin shqip. Zyrtarë të komunës së Preshevës thonë se, përkundër ankesave, këto ngjarje nuk janë hulumtuar. Këto janë vetëm disa shembuj të jetës çfarë është për shqiptarët në Luginën e Preshevës.

Lugina vazhdon të ketë një prani të madhe ushtarake, përkundër premtimeve për çmilitarizim të rajonit, përderisa policia vazhdon të kontrollohet nga pjestarë të Ministrisë së Punëve të Brendshme (MPB) të Serbisë dhe xhandarmëria, shumë prej të cilëve kanë shërbyer në Kosovë gjatë luftës së fundit. Në janar të vitit 2005, djaloshi gjashtëmbëdhjetë vjeçar, Dashnim Hajrullahu, ishte vrarë në kufi. Kjo e ashtuquajtur ‘zonë e sigurisë’ pengon kthimin e atyre personave që u larguan gjatë luftës së vitit 2001. Sipas zytarëve lokal, në Medvegjë janë kthyer vetëm 800 banorë nga 5,000 të zhvendosur; në fshatrat e bjeshkës së Bujanocit, 1,500 nuk janë kthyer; përderisa, në Karadak në Preshevë, mbi 1,000 nuk janë kthyer.

Nëse jetoni në Luginën e Preshevës gjasat janë që të jeni të papunë. Mbi 70% të popullatës janë të papunë. Ky nuk është një fenomen natyral. Shumica e vendeve të punës në dispozicion janë në sektorin publik apo administratë, e këto vende janë të dominuara nga serbët. Në Bujanoc, mbi 95% të atyre që punojnë në sektorin shtetërorë janë serb pavarësisht nga fakti se ata përbëjnë vetëm 34% të popullësisë. Të vetmin shërbim që qeveria ia ka bërë diskriminimit pozitiv për shqiptarët kanë qenë deklarimet verbale. ‘Ligji për mbrojtjen e të drejtave dhe lirisë së pakicave kombëtare’, i vitit 2002, në Nenin 21, vetëm thotë që ‘do t’i kushtohet vëmendje përbërjës kombëtare të popullatës’ kur është fjala për punësimin në shërbimet publike. Nuk jep kurrëfar garancash se gjendja do të ndryshoj. Përveç kësaj, Grupi Ndërkombëtar i Krizave raporton se investimet e bëra nga Trupi Bashkërendues në të tri komunat e Luginës anonte kah ato me përqindje më të lartë të banorëve serbë sesa kah ato të banuara me shqiptarë. Presheva me një popullsi serbe prej 8.5% ka marrë 31 euro për kokë banori; Bujanoci me 34% serbë ka marrë 43 euro, përderisa Medvegja me 68% serbë ka marrë 178 euro për kokë banori. Institucionalisht, Serbia nuk është duke punuar për ta zbutur krizën ekonomike për shqiptarët në Luginën e Preshevës. Përkundrazi, ajo është duke siguruar që gjendja të mbetet e njëjtë apo të përkeqësohet.

Me ligj, pakicat kombëtare në Serbi kanë të drejtën për arsim në gjuhën amtare, dhe drejta që të konsultohen për çështjet që kanë të bëjnë më arsimin e tyre. Por, derisa fëmijët shqiptarë tash mësojnë në gjuhën shqipe në shkollë, librat e tyre ende janë me planprogramin e Serbisë. Shpesh përkthimet janë të vjetëruara. Tentimet për ta përpiluar librin e historisë në Kosovë nuk janë miratuar për shkak të titujve të diskutueshëm të kapitujve. Studentët të cilët i kanë përfunduar studimet në Kosovë gjatë viteve të ‘90, ose tash në Universitetin e Prishtinës, për shkak se nuk ka arsim të lartë në gjuhën shqipe në Serbi, duhet t’i nënshtrohen një radhe të provimeve kualifikuese për ta fituar miratimin e diplomave në Serbi. Ministria e arsimit i njeh diplomat e UNMIK-ut, por jo edhe ato të viteve ‘90 të ‘Republikës së Kosovës’. Kjo procedurë validimi në disa raste ka zgjatur katër vite. Qeveria e Serbisë nuk ka ofruar garancë për të zgjidhur problemin. Në vend të zgjidhjes, Ligji për pakicat, Neni 14, thotë vetëm se do të kërkojë ta ‘përmirësojë’ bashkëpunimin ndërkombetar për njohjen e diplomave.

Me 28 Nëntor të vitit të kaluar, një djalosh ka ngritur flamurin shqiptar në ndërtesën komunale në Preshevë. Tash, ai është duke u fshehur për shkak të ndjekjes nga policia. Kjo ndodh për shkak se, edhepse Ligji për pakicat, Neni 16, lejon pakicat kombëtare t’i shfaq simbolet e tyre gjatë festave publike, ata nuk mund ta bëjnë këtë nëse flamuri është i njëjtë me atë të ndonjë shteti tjetër. Ky ligj është përpiluar pikërisht për t’ia ndaluar shqiptarëve në Luginë ta gëzojnë këtë të drejtë. Përveç kësaj, i njëjti ligj përcakton se vetëm pakicat që përbëjnë mbi 2% të popullatës së Serbisë, kanë të drejtë të ta përdorin gjuhën e tyre në kuvend. Shqiptarët përbëjnë rreth 1% të popullatës në terësi, gjë që i përjashton nga gëzimi dhe përdorimi i kësaj të drejte.

Pas luftës së viteve 2000-2001 në të cilën 100 persona janë vrarë dhe 12,500 shqiptarë janë larguar nga rajoni, Qeveria e Serbisë premtoi të zbatojë disa rregulla për të mbrojtur të drejtat e shqiptarëve në Luginë. Por, shqiptarët ende nuk janë qytetarë të barabartë në Serbi. Në fakt, Serbia përmes institucioneve të veta, vazhdon t’i shtyp të drejtat e shqiptarëve. Kjo është arsyeja e parë pse shqiptarët në Luginën e Preshevës duhet t’i bojkotojnë zgjedhjet me 21 janar. Nëse shteti nuk iu njeh dhe nuk iu trajton si qytetarë të barabartë, por në fakt ju shtyp institucionalisht, me votim ju krijoni imazhin e rrejshëm të demokracisë. Ky efekt tashmë mund të vërehet. Për shembull, Petar Lagjeviqi, kryetar i Departmentit për të drejtat e njeriut dhe pakicave në Kuvendin e Serbisë, i tha gazetës Novosti më 8 dhjetor 2006, ‘ne jemi të kënaqur të degjojmë se shqiptarët e Serbisë jugore do të marrin pjesë në zgjedhet kombëtare parlamentare. Kjo ëshët pjesërisht rezultat i përpjekjeve të qeverisë për t’i nxitur pakicat kombëtare ta ushtrojnë të drejtën e tyre demokratike dhe t’i realizojnë interesat e tyre përmes institucioneve.’

Nëse kërkohet nga ju të merrni pjesë në zgjedhet demokratike, ju duhet ta deklaroni besimin tuaj në dinjitetin e shtetësisë. Kjo nënkupton se pjesëmarrja e juaj duhet të kushtezon njohjen e barazisë nga shteti. Prandaj, ata që thërrasin për pjesëmarrje do të duhej të kërkonin, për shembull, që shteti t’i pranojë kërkesat e bëra përmes Platformës së 6 janarit të nënshkruar nga të gjithë përfaqësuesit politik të të tri komunave, se shqiptarët në Preshevë duhet të kenë të drejtat e njëjta sikur që Serbia i kërkon për serbët në Kosovë.

Përmes votimit ju e pranoni dhe e pohoni Kushtetutën e re të Serbisë të vitit 2006. Kjo është arsyeja e dytë për t’i bojkotuar zgjedhjet. Kjo Kushtetutë në Preambulë e deklaron Kosovën si pjesë të pandashme të Serbisë. Për këtë arsye, shumica e shqiptarëve në Luginë të Preshevës e kanë bojkotuar referendumin për Kushtetutë në tetor të vitit të kaluar. Të votosh tash në zgjedhje nënkupton pranimin e legalitet dhe legitimimin e kesaj kushtetute, rrjedhimisht pretendimeve të Serbisë ndaj Kosovës.

Shqiptarët e Luginës së Preshevës janë populli i harruar në ish-Jugosllavi. Për ata kujtohet ndonjëri vetëm në rastet kur duhet t’iu thuhet të rrijnë urtë. Porosia nga politika institucionale e Kosovës është: mos rezistoni për shkak se kjo mund t’i dëmtojë negociatat për status. Porosia nga diplomatët dhe politikanët ndërkombetar është se duhet të merrin pjesë dhe ta pranoni ‘status quo-në’. Shqiptarët e Luginës së Preshevës kanë të drejtë ta ngrisin zërin e tyre aq lartë sa t’i dëgjojë Serbia. Kjo nuk do të ndodh përmes shkrirjes në heshtjen e zgjedhjeve në një shtetin jodemokratik. Shteti i Serbisë duhet ta mësojë se në mënyrë që popujt brenda kufijve të saj të marrin pjesë në zgjedhje, së pari duhet t’i trajtojë ata me dinjitetin dhe respektin që e meriton një qytetar i barabartë.

Alexandra Channer
Kandidate për Doktoraturë, Universiteti i Pennsylvania