TRYEZA, Instituti Albanologjik, Prishtinë, 17 janar 2007

Modelet alternative të zgjidhjeve politike në Regjion të Preshevës

Modelet alternative të zgjidhejve politike bazohen në parimet e demokracisë direkte dhe të vetëvendosjes së një entiteti dhe etniteti kompakt dhe historikisht të qëndrueshëm. Çështja e regjionit të Preshevës, në përdorim aktual “Lugina Preshevës”, nuk mund dhe nuk duhet të trajtohet e ndarë dhe e izoluar nga ajo e Kosovës në kufijtë e sotëm administrativë. Etnikisht dhe gjeografikisht, kjo trevë paraqet Veriun e Shqipërisë Natyrale. Në rrethana aktuale mbetet si domosdoshmëri përfshirja e kësaj treve shqiptare krahas të gjitha zhvillimeve demokratike dhe integruese në rajon. Me neglizhencën e gjertanishme të Regjionit të Preshevës në fazën e definimit të statusit politik të Kosovës, nuk arrihen zgjidhjet e qëndrueshme as për Kosovën administrative, sepse po bëhet kolonizimi dhe ndarja e tokave të Kosovës, në një kohë kur do të duhej të ishte zhvilluar e kundërta, procesi i dekolonizimit, konform të drejtës ndërkombëtare – në veçanti të Konventës për dekolonizimin e popujve të kolonizuar. Pikërisht këto politika i kanë hapë rrugë ndasive dhe obstruksioneve të rrezikshme të politikave pro-zgjedhjeve parlamentare për Serbi.
Nëse i referohemi vetëm periudhës pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, e kemi parasysh se si u shkelën vendimet e Konferencës së Bujanit për vetëvendosje dhe bashkim të Kosovës me Shqipërinë, të janarit 1944, përkundër garancive të dhëna nga vet Ushtria Nacionalçlirimtare e Jugosllavisë, nga Ushtria Nacinalçlirimtare e Shqipërisë dhe Aleanca e Atlantikut për zbatimin e këtyre vendimeve pas përfundimit të luftës dhe çlirimit nga okupatori nazi-fashist. Pasoi aneksimi i mëpastajmë i Kosovës dhe i trojeve tjera shqiptare nën Jugosllavi, krijimi artificial i Republikës së Maqedonisë me territore shqiptare, për ta sjellë situatën e sotme të trajtimit të veçuar edhe të regjionit të Preshevës – Kosovës Lindore, strategji e zbatuar pansllaviste për vështirësimin e zgjidhjeve të drejta dhe efektive të padrejtësive, në rrethana të ndryshimeve demokratike, rajonale e globale. Trajtimi i gjertanishëm dhe lënja në harresë e kësaj treve ka bërë që të zhvillohen politika shkurtpamëse dhe luftënxitëse, të maskuara me petkun e demokracisë, integrimeve dhe projekteve multietnike globale, në kurriz të etnitetit dhe entitetit shqiptar. Këto politika, i kanë hapë rrugë dhe mundësi individëve e strukturave të dëshmuara kollaboracioniste të tipit toptanist-shukrist, kanë krijuar një ambient irracional dhe luftënxitës, që nuk shpien tek zgjidhjet pragmatike, dhe, si pasojë, nuk e bëjnë përmirësimin e padrejtësive të vjetra, por kthimin dhe sforcimin e tyre. Për shkak të këtyre elementëve të strukturuar nëpër parti e institucione, nuk u dënua krimi dhe gjenocidi ndaj shqiptarëve, por po ndiqen, izolohen e burgosen veprimtarët më të devotshëm dhe luftëtarët e dëshmuar të lirisë, në të gjithë hapësirën shqiptare, me politika të ndërtuara mbi bazën e shovenizmit dhe hegjemonizmit serbomadh.
Regjioni i Preshevës si territor i lashtë shqiptar, historikisht i banuar me shumicë shqiptare, shekuj para ardhjes së sllavëve në Ballkan, me etnikumin e Ilirisë dhe lidhshmërinë organike me trojet e tjera shqiptare si popull i një gjuhe, historie, tradite e kulture, i përmban të gjitha karakteristikat e ruajtura për një popull autokton dhe të pandashëm. Në këtë trevë të gjitha regjimet serbe kanë ushtruar politikën e diferencimit, të diskriminimit të shqiptarëve etnikë, si edhe krimet gjenocidale në periudha të caktuara historike, sipas planeve të njohura të Akademisë Serbe të Shkencave për spastrimin etnik (të realizuar ne shumë fshatra të vjetra të banuara me shumicë shqiptare duke filluar nga zanafilla e krijesës së parë të Jugosllavisë për gati një shekull). Kushtëzimet dhe barrierat aktuale, për ta dëgjuar e zbatuar vullnetin e popullatës etnike të kësaj treve duhet të hiqen; sidomos në raport me Kosovën. Atje duhet filluar me zbatimin e procesit të ri të zhvillimeve dhe të zgjidhjeve demokratike të problemeve të trashëguara, duke çliruar frymëmarrjen e shprehjes së lirë të vullnetit të popullatës shumicë dërmuese shqiptare. Atmosfera e presioneve policoro-ushtarake dhe e kushtëzimeve politike, nuk i ul por i ngrit tensionet e reja në këtë hapësirë dhe në rajon, sepse atje nuk janë krijuar premisat elementare demokratike për popullatën shqiptare. Përkundër ndërprerjes së luftimeve të fundit në këtë Luginë, në mes të UÇPMB-së dhe Forcave të Serbisë, nuk shihen as për së afërmi shenjat e ndryshimeve pozitive. Përkundrazi: Treva e Preshevës, e Bujanocit e Medvegjës, është bërë zonë permanente e diskriminimit dhe krizave, e shkeljeve të vazhdueshme të të drejtave shqiptare si apo më keq se më parë, e lojërave politike në forma të reja, por me pretendime të vjetra. Në vend të procesit të demilitarizimit të regjionit, po ndodh sforcimi policoro-ushtarak, me krijimin e bazave të reja ushtarake, të një lloj “Bonstilli Serb” si pandan të KFOR-it në Kosovë. Serbia po sfidon paqen, zgjidhjet demokratike, shqiptarët etnikë si dhe faktorin ndërkombëtar, me politikën e njejtë të pandryshuar nga ai i Millosheviqit. Shqiptarët nuk mund të kenë iluzione se Serbia do të ndërrojë politikën e saj shekullore ndaj tyre dhe kërkojnë zbatimin e të drejtës së tyre për vetëvendosje, si e vetmja rrugë për zgjidhje politike e demokratike, konform akteve dhe konventave të ratifikuara ndërkombëtare dhe të ligjit ndërkombëtar, siç është ajo Deklarata e Kombeve të Bashkuara të vitit 1970 mbi Principet e Ligjit Ndërkombëtar mbi Marrëdhëniet e Miqësisë dhe Bashkëpunimit e definuar si “e drejtë e të gjithë popujve për të përcaktuar lirisht statusin e tyre politik, si dhe për të vendosur vetë për zhvillimin e tyre ekonomik, social e kulturor”. Regjionit të Preshevës - Kosovës Lindore, si një entitet i ndarë arbitraritsh dhe dhunshëm nga Kosova, i takon e drejta për vetëvendosje, sepse është një etnitet i aftë dhe me potencial për t’i zbatuar përcaktimet e veta politike, me organizimin autonom për të vendosur vet për statusin e vet politik, ekonomik, social e kulturor. Ndonëse e drejta për vetëvendosje është e ratifikuar dhe e theksuar në kuadër të Ligjit Ndërkombëtar, ai historikisht është trajtuar si i zbatueshëm në radhë të parë për popujt e dominuar e të kolonizuar. Shqiptarëve, sido që t’i trajtojë dikush në suaza të politikave të sotme, u takon e drejta për vetëvendosje, për pavarësi dhe shkëputje, si popull dhe entitet i copëtuar dhe i ndarë dhunshëm nga regjimet e mëparshme diskriminuese dhe kolonizuese të ish-Jugosllavisë. Shkëputja, në kuptim të krijimit të shtetit, apo të lidhjeve shtetërore me një shtet tjetër sipas vullnetit të popullit, është një akt i tërheqjes nga unioni i një shteti më të madh dhe i formësimit të një entiteti të pavarur vetë-vendosës. Në Ligjin Ndërkombëtar, shkëputja nuk është as e drejtë e theksuar, as e ndaluar. Shumë kufij shtetëror janë krijuar gjatë historisë në mënyrë arbitrare pa shikuar se artificialisht po krijojnë minoritete brenda vetes, të cilat i përkasin kombit dhe territorit tjetër, të cilit ky minoritet i përket. E drejta autentike e tyre për vetëvendosje për këtë arësye lidhet me të drejtën për shkëputje, pavarësi apo ribashkim me trungun e entitetit të vet.

Arsyet për zbatimin e vetëvendosjes në Regjionin e Preshevës - Kosova Lindore

Në pajtim me aktet ndërkombëtare mbi të drejtën e popujve për vetëvendosje, Luginës së Preshevës, i takon e drejta për vetëpërcaktim e qeverisje të pavarur, sepse:

          • Në kohën më të re të ndryshimeve demokratike pas shpërbërjes së rendit komunist (1990), shqiptarët e kësaj treve etnike shqiptare, janë inkuadruar në procese të integrimeve të reja për t’i realizuar qëllimet e nëpërkëmbura përgjatë historisë; si me brenda (etnitetit përkatës) edhe jashtë (Evropa);

          • Shqiptarët e Regjionit të Preshevës, Bujanocit e Medvegjës - Kosova Lindore, me referendumin e mbajtur popullor të 1 dhe 2 mars 1992, u deklaruan për Autonomi politiko-territoriale me të drejtë ribashkimi me Kosovën e sotme Administrative;

          • Pas përmbylljes së luftës në Kosovë me intervenimin e NATOs, shqiptarët etnikë të Regjionit të Preshevës nuk u përfshinë në bisedime politike për zgjidhjen e çështjes së pazgjidhur shqiptare në këtë trevë, gjë që mobilizoi forcat çlirimtare për rezistencë të armatosur me UÇPMB-në, për t’i treguar botës se këtu jeton një etnitet i shkelur nga Serbia që kërkon liri dhe realizim të të drejtave që u takon, të shprehura me referendumin popullor të vitit 1992;

          • Lufta çlirimtare në mes të UÇPMB-së dhe Forcave të Serbisë u ndërpre me ndërmjetësimin e faktorit ndërkombëtar, për t’i dhënë shans rrugës politike të zgjidhjes së kërkesave dhe realizimit të drejtave të etnitetit shqiptar të kesaj treve (Deklarata e bërë midis udhëheqësve të UÇPMB dhe Faktorit Ndërkombëtar nga të KFOR-it Amerikan);

          • Përkundër ndërprerjes së luftës së sipërcekur, Serbia asnjëherë nuk tregoi vullnet dhe interes për zbatimin e vullnetit të etnitetit shqiptar, as për hapjen e një procesi të ri demokratik në rajon, por vazhdoi me politika dhe praktikat shoviniste të shkeljes dhe diskriminimit ndaj shqiptarëve; me keqësimin e gjendjes, nxitjen e pasigurisë dhe militarizimin e regjionit në përmasa edhe më të medha se gjatë luftës së vititi 2001.

          • Gjendja ekonomike e sociale në regjion nuk është përmirësuar, por keqësuar; regjioni gjendet në buzë të shkretërimit ekonomik e social;

          • Përdorimi i gjuhës shqipe është praktikisht i pa aplikueshëm, në të gjitha institucionet, jo vetëm shtetërore, por edhe lokale; si edhe përdorimi i simboleve kombëtare të shqiptarëve përgjatë festave, manifestimeve, etj.;

          • Arsimi është në trende të keqësimit të vazhdueshëm, si brenda edhe jasht regjionit, në vendet e tjera, Kosovë, Maqedoni, Shqipëri, e vende tjera;

          • Lëvizja e lirë është edhe më e kufizuar, ndjekjet policore nuk kanë pushuar por janë intensifikuar, me kërcënime të burgosjes së veprimtarëve të përndjekur si nga nga periudha e ish-Jugosllavisë, e kohës së Millosheviqit; edhe aktualisht, për ta pamundësuar kthimin dhe kontributin e tyre në vendlindje;

          • Tani, pas bojkotimit të arsyeshëm të Kushtetutës më të re të Serbisë, e cila edhe Kosovën e parasheh pjesë të territorit serb, është paradoksale e kontradiktore dalja në zgjedhje Parlamentare të Serbisë, të cilat zhvillohen pikërisht mbi bazën e kësaj Kushtetute; kur ekzistojnë fakte të panumërt edhe nga e kaluara me injorimet dhe shkeljet e çdo kërkese për të drejtat elementare të shqiptarëve në regjionin e Kosovës Lindore;

          • Tani kur ka përfunduar çdo formë e vjetër e rregullimit të bashkësive të ish Jugosllavisë, pas ndarjes së Malit të Zi, dhe sidomos në kohën kur vendoset për fatin dhe statusin politik të Kosovës, është paradoks i llojit të paparë të dilet në zgjedhjet për Serbi, përderisa ekzistojnë format dhe modalitetet e zgjidhjeve demokratike për vetëpërcaktim të popullatës shumicë shqiptare, për rikonfirmim të vullnetit të referendumit, si dhe format e rregullimit mbi parimet e demokracisë autonome-autentike të etnitetit shumicë, që të vendosë vetë për organizimin e pushtetit lokal në trevën e vet;

           • Përcaktimi për zgjedhje do të thotë kurorëzim i legjitimimit të Serbisë, heqje dorë nga autoktonia e etnitetit përkatës në treva të okupuara shqiptare, hapje e krizave të reja në të ardhmen dhe rrezikim i madh i popullatës nga forcat okupatore e diskriminuese të pushtetit serb;

          • Me daljen në zgjedhje Serbisë do t’i hapej rruga e terrorizimit të popullatës shqiptare, sa herë që të ngritet në mbrojtje të të drejtave të veta; hapje e rrugëve të Serbisë për ekspanzion ndaj trevave tjera shqiptare, në rrethana tjera;

          • Përgjegjësinë për pasojat e daljes në zgjedhje do t’i kenë ata që preferojnë okupatorin dhe armikun – Serbinë, në vend të trungut etnik, Kosovën e Shqipërinë;

          • Populli nuk i dha dëshmorët e vet për të dalë në zgjedhje për Serbi.
 

Përfundim
Lugina e Preshevës i përmbush të gjitha kritet e vetëvendosjes, konform refrendumit të vitit 1992, të parapara edhe nga aspekti i të drejtës ndërkombëtare, ndërsa Jugosllavia dhe Serbia i ka shkelur ato sistematikisht. Çështja është si të zbatohet. Në fazën në për të cilën po kalojmë, mbetet çështja e organizimit për t’i zbatuar në një proces të ri politik parimet e kësaj të drejte, në rrugë demokratike, në interes të paqes e stabilitetit në rajon. Modalitetet e zgjidhjeve aktuale nuk kanë të bëjnë me demokraci, por me imponime të reja diktatoriale e kolonialiste, me synime për copëtimin e mëtejmë të tokave shqiptare, si në Kosovën administrative edhe në pjesën lindore të saj, Luginë të Preshevës. Modelet* demokratike janë ato që bazohen në vullnetin e popullit, në rrugë të demokracisë direkte dhe praktikave përparimtare të zbatimit të demokracisë në botë. Zgjidhjet dhe alternativat e zhvillimeve demokratike ekzistojnë, vetëm kërkojnë organizim të ri dhe zbatim. Zbatimi i tyre është jo vetëm i mundshëm, por edhe i domosdoshëm, përkundër barrierave të cilat i ka vendosë okupatori me shërbëtorët e tij, me politikat diferencuese, diskrimuese dhe izolacioniste të regjionit. Me bojkotimin e zgjedhjeve bojkotohet ky sistem, bojkotohet legjitimiteti i Serbisë ndaj kësaj treve etnike shqiptare, për t’i hapur mundësi një procesi dhe një sistemi të mirëfilltë demokratik, integrues e zhvillimor. Bojkoti është vendosmëri dhe lekcion kundër mashtrimeve ngado që të vijnë. Dalja në zgjedhje për Serbi është kurorëzim i turpit dhe mashtrimit, që sjell riciklim të dhunës shtetërore, sforcim të diktaturës në vend të demokracisë.

*Projektet e bazuara në modelet e demokracisë direkte (të aktualizuara gjatë nismave për Këshill Kombëtar nga ana e Grupit Punues)

Fatos Aliu,
Prishtinë, 17 janar 2007